کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم)

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم) نوشته‌ی حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی اثری است که به‌طور مفصل به ادامه‌ی سرگذشت سیاسی و تمدنی ایران در دوره‌ی هخامنشی و سپس دوره‌ی مقدونی و یونانی می‌پردازد. انتشارات باران خرد این کتاب را منتشر کرده است و این جلد در ادامه‌ی جلد نخست، از اواخر سلطنت خشیارشا و آغاز پادشاهی اردشیر اول درازدست شروع می‌شود و تا فتوحات اسکندر مقدونی و پیامدهای آن در ایران ادامه پیدا می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم)

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم) ادامه‌ی پژوهش گسترده‌ی حسن پیرنیا درباره‌ی گذشته‌ی ایران است که در این جلد با همکاری عباس اقبال آشتیانی تکمیل شده است. در این کتاب، تمرکز اصلی بر دوره‌ی پایانی قدرت هخامنشیان و سپس ورود و استقرار مقدونی‌ها و یونانی‌ها در ایران است. متن با فصل ششم، یعنی «سلطنت اردشیر اول، درازدست» آغاز می‌شود و در مبحث‌های پی‌درپی، نام و نسب اردشیر، روایت‌های گوناگون درباره‌ی لقب «درازدست»، جایگاه او در منابع یونانی و اسلامی و سپس «کارهای اولی اردشیر» مانند قتل اردوان، غلبه بر ویشتاسپ و ماجرای پناه‌بردن تمیستوکل آتنی به دربار ایران شرح داده شده است.

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم) در بخش‌های بعدی به سلطنت خشیارشای دوم، سغدیان، داریوش دوم و سپس اردشیر دوم و سوم می‌رسد و در فصل‌های مفصل، جنگ‌های ایران و یونان، شورش‌های مصر، قبرس و فینیقیه، اتحاد ایران با اسپارت، جنگ‌های پلوپونز و نقش سردارانی مانند بغابوخش (مگابیز) و ارته‌باذ را دنبال می‌کند. سپس کتاب وارد دوره‌ی اسکندر مقدونی می‌شود و در «کتاب سوم: دوره‌ی مقدونی و یونانی» و «باب اول: سلطنت اسکندر» از عبور او از داردانل تا کیلیکیه، جنگ گرانیک، جدال ایسوس، محاصره‌ی صور، لشکرکشی به مصر، عبور از مکران و بلوچستان، ورود به شوش و تخت‌جمشید و سرانجام مرگ او در بابل سخن گفته شده است. در «باب دوم: قسمت تمدنی» ساختار دولت هخامنشی، تشکیلات اداری و مالی، سپاه، راه‌ها و چاپارخانه‌ها، مسکوکات، تقویم، طبقات اجتماعی، فلاحت، تجارت، صنایع، مذهب، اخلاق و عادات و نیز آثار باستانی شوش، تخت‌جمشید، نقش‌رستم، فیروزآباد، سروستان و فراش‌آباد معرفی شده است. در پایان نیز ضمیمه‌ای درباره‌ی دودمان هخامنشی و سپس ورود به «کتاب سوم: دوره‌ی مقدونی و یونانی» آمده که پیوند میان تاریخ سیاسی و تمدنی را حفظ می‌کند.

خلاصه کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم)

در این کتاب، نویسندگان ابتدا به دوره‌ای می‌پردازند که در آن قدرت هخامنشیان رو به افول می‌رود. در فصل «سلطنت اردشیر اول، درازدست» نام و نسب اردشیر، لقب او در منابع مختلف و جایگاهش در روایت‌های یونانی و اسلامی بررسی شده است. سپس در «کارهای اولی اردشیر» ماجرای قتل اردوان، نقش مهرداد خواجه، کشته‌شدن داریوش برادر شاه و جنگ با ویشتاسپ روایت شده و از خلال این رویدادها، آغاز مرحله‌ی انحطاط قدرت هخامنشی نشان داده شده است؛ دوره‌ای که در آن، پس از سال‌های نخست سلطنت خشیارشا، ایران دیگر در حال گسترش نیست و شورش‌ها و جدال‌های داخلی و خارجی پی‌درپی رخ می‌دهد.

بخش مهمی از کتاب به روابط ایران و یونان اختصاص دارد. در مبحث‌هایی مانند «مخاصمه‌ی یونان با پارسی‌ها»، «اتحاد دلس» و «جنگ آتن با ایران» نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه آتن با تشکیل اتحادیه‌ی دلس و تکیه بر بحریه‌ی نیرومند خود، هم‌زمان با مقابله با ایران، مستعمرات یونانی آسیای صغیر را زیر نفوذ خویش می‌آورد. در این میان، ماجرای تمیستوکل که پس از تبعید از آتن به دربار اردشیر پناه می‌برد، نمونه‌ای از درهم‌تنیدگی سیاست داخلی یونان و سیاست خارجی ایران است. شورش مصر و تسخیر دوباره‌ی آن، نقش ایناروس و آمیرته، ورود آتنی‌ها با صدها کشتی به نیل، شکست اولیه‌ی ایرانیان و سپس بازگشت آن‌ها به صحنه با سردارانی چون ارته‌باذ و مگابیز و خشکاندن یکی از شعبه‌های نیل برای درهم‌شکستن مقاومت یونانی‌ها و مصری‌ها، از مفصل‌ترین روایت‌های کتاب است.

در ادامه، کتاب به سلطنت خشیارشای دوم، سغدیان و داریوش دوم می‌رسد و یاغی‌گری‌ها، کنکاش‌های درباری، جنگ کوروش کوچک با اردشیر دوم، عقب‌نشینی یونانی‌ها و نقش سردارانی مانند کل‌آرخ و آژزیلاس را دنبال می‌کند. سپس در فصل‌های مربوط به اردشیر سوم و آرسس، شورش‌های داخلی، فرونشاندن قیام فینیقیه و قبرس، و در نهایت زمینه‌های لشکرکشی اسکندر به ایران و جنگ‌های او با داریوش سوم در گرانیک و ایسوس و محاصره‌ی صور و حرکت به‌سوی مصر و بابل شرح داده شده است. در «باب دوم: قسمت تمدنی» نگاه کتاب از میدان جنگ به ساختار درونی دولت هخامنشی برمی‌گردد: وسعت قلمرو، سازمان دربار و ادارات، مالیه و خزانه‌ها، سپاه، راه‌ها و چاپارخانه‌ها، مسکوکات، تقویم، طبقات اجتماعی، کشاورزی، تجارت، صنایع، مذهب، اخلاق و عادات و نیز آثار معماری و کتیبه‌ها در تخت‌جمشید، شوش، نقش‌رستم، فیروزآباد، سروستان و فراش‌آباد. در پایان، با ورود به «کتاب سوم: دوره‌ی مقدونی و یونانی» و «باب اول: سلطنت اسکندر» مسیر روایت از سقوط هخامنشیان به استقرار قدرت مقدونی و یونانی در ایران پیوند می‌خورد.

چرا باید کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم) را بخوانیم؟

این کتاب برای کسی که می‌خواهد تصویر نسبتاً کامل‌تری از پایان قدرت هخامنشیان و ورود یونانی‌ها به صحنه‌ی ایران داشته باشد، مجموعه‌ای فشرده از روایت‌های گوناگون تاریخی فراهم کرده است. در تاریخ ایران باستان (جلد دوم) رویدادهایی مانند شورش مصر، اتحاد دلس، جنگ‌های آتن و ایران، یاغی‌گری مگابیز، جنگ‌های پلوپونز و سپس لشکرکشی اسکندر، نه‌تنها از نگاه منابع یونانی مانند هرودوت، توسیدید، پلوتارک و دیودور نقل شده‌اند بلکه با گزارش‌های مورخان اسلامی و شواهد کتیبه‌ای و باستان‌شناختی سنجیده شده‌اند. از سوی دیگر، کتاب فقط به جنگ‌ها و پادشاهان بسنده نکرده و در «قسمت تمدنی» به ساختار اداری، مالی، نظامی و راه‌های شاهی، طبقات اجتماعی، کشاورزی، تجارت، صنایع، مذهب، اخلاق و عادات و آثار معماری و کتیبه‌ها پرداخته است. این ترکیب تاریخ سیاسی و تاریخ تمدن، امکان می‌دهد که دوره‌ی هخامنشی نه‌تنها به‌عنوان سلسله‌ای از جنگ‌ها بلکه به‌عنوان یک نظام گسترده‌ی حکومتی و فرهنگی دیده شود.

خواندن کتاب تاریخ ایران باستان (جلد دوم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران تاریخ ایران و تاریخ جهان باستان، علاقه‌مندان به دوره‌ی هخامنشی و فتوحات اسکندر، کسانی که روی روابط ایران و یونان و جنگ‌های پلوپونز کار می‌کنند و خوانندگانی که در کنار تاریخ سیاسی به ساختار اداری، اقتصادی و فرهنگی ایران باستان هم علاقه دارند، پیشنهاد می‌شود.

درباره حسن پیرنیا

حسن پیرنیا (مشیرالدوله) سیاست‌مدار، دولتمرد، تاریخ‌دان و حقوقدان برجسته‌ی ایرانی در اوایل قرن بیستم بود. او در سال ۱۲۵۰ خورشیدی (یا ۱۲۵۱ به روایتی دیگر) در نایین متولد شد و در خانواده‌ای سیاسی و بانفوذ بزرگ شد. او بزرگ‌ترین پسر میرزا نصرالله خان، نخست‌وزیر دوره‌ی قاجار، بود. حسن پیرنیا در روسیه و فرانسه حقوق خواند و با نظام‌های حقوقی و سیاسی اروپا آشنا شد. پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۲۷۸ مدرسه‌ی علوم سیاسی تهران را تأسیس کرد که بعدها بخشی از دانشگاه تهران شد. پس از درگذشت پدرش، عنوان مشیرالدوله را برگزید و نقش مهمی در تدوین قانون اساسی مشروطه‌ی ایران در سال ۱۲۸۵ ایفا کرد که نظام پادشاهی مشروطه را در ایران برقرار ساخت.

پیرنیا در طول حیات سیاسی خود مجموعاً ۲۴ مقام دولتی را عهده‌دار بود و چهار دوره نخست‌وزیر ایران در زمان احمدشاه قاجار شد. دوره‌های نخست‌وزیری او عبارت بودند از: مدتی کوتاه در ۱۲۹۴، سپس از اردیبهشت ۱۲۹۷ تا مرداد ۱۲۹۷، از مرداد ۱۲۹۷ تا مهر ۱۲۹۹، از بهمن ۱۳۰۰ تا خرداد ۱۳۰۱ و نهایتاً از خرداد ۱۳۰۲ تا آبان ۱۳۰۲. در آخرین دوره‌ی نخست‌وزیری‌اش، محمد مصدق را به‌عنوان وزیر امور خارجه منصوب کرد و رضاخان (بعدها رضاشاه پهلوی) را به‌عنوان وزیر جنگ ابقا نمود. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سیاسی پیرنیا کمک به جلوگیری از تصویب قرارداد ۱۹۱۹ انگلیس و ایران بود که ایران را عملاً به قیمومیت بریتانیا تبدیل می‌کرد. پیرنیا پس از بازنشستگی از سیاست خود را وقف پژوهش کرد و کتاب سه‌جلدی تاریخ ایران باستان را منتشر نمود؛ نسخه‌ی خلاصه‌شده‌ی آن به کتاب درسی استانداردی برای دانش‌آموزان تبدیل شد. او در سال ۱۳۰۱ به همراه عبدالحسین تیمورتاش و محمدعلی فروغی، انجمن آثار ملی را تأسیس کرد. حسن پیرنیا در ۲۹ آبان ۱۳۱۴ در تهران در سن ۶۴ سالگی درگذشت. خانه‌ی تاریخی او در تهران اکنون به موزه‌ای معروف به عمارت مشیرالدوله تبدیل شده است.