کتاب هویت

کتاب هویت (تقاضای منزلت و سیاست‌های خشم) نوشته‌ی فرانسیس فوکویاما با ترجمه‌ی امید فشندی، اثری است که به ریشه‌های فکری و تاریخی «سیاست‌های هویتی» و نقش آن‌ها در تحولات سیاسی معاصر می‌پردازد. نویسنده که پیش‌تر با آثاری مانند پایان تاریخ و خاستگاه نظامات سیاسی شناخته شده، در این کتاب به سراغ مفهومی می‌رود که به‌زعم او کلید فهم بسیاری از رخدادهای امروز جهان است: تقاضای انسان برای رسمیت‌یافتن منزلت و شأن خود. از انتخاب دونالد ترامپ و برگزیت گرفته تا ناسیونالیسم پوپولیستی، اسلام سیاسی‌شده، جنبش‌های برابری‌خواهانه، اعتراضات خیابانی و انقلاب‌های معاصر، همگی در چارچوب «خشم ناشی از تحقیر و بی‌احترامی» و مطالبه‌ی هویت بازخوانی شده‌اند. فوکویاما در این کتاب با رجوع به سنت فلسفی غرب از افلاطون، هگل و روسو تا مباحث معاصر درباره‌ی جهانی‌شدن، نابرابری، مهاجرت و رکود دموکراسی، تصویری منسجم از پیوند میان «روح انسان»، «منزلت» و «سیاست» ترسیم کرده است. نشر امیرکبیر آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هویت

کتاب هویت تقاضای منزلت و سیاست‌های خشم با طرح این ادعا آغاز می‌شود که بدون فهم «تقاضای هویتی برای رسمیت‌یافتن»، نمی‌توان موج‌های جدید ناسیونالیسم، پوپولیسم، اسلام‌گرایی، جنبش‌های برابری‌خواهانه و حتی فروپاشی یا عقب‌گرد برخی دموکراسی‌ها را فهمید. فرانسیس فوکویاما در مقدمه، انتخاب دونالد ترامپ و رأی بریتانیا به خروج از اتحادیه‌ی اروپا را نقطه‌ی عزیمت خود معرفی کرده است؛ رخدادهایی که به‌زعم او نشانه‌ی فرسایش نظم لیبرال جهانی و اوج‌گیری «سیاست‌های خشم» هستند. او با مرور موج سوم دموکراتیک‌شدن، جهانی‌شدن اقتصاد، رشد نابرابری، بحران‌های مالی، رکود دموکراسی و افزایش اعتمادبه‌نفس رژیم‌های اقتدارگرا، نشان می‌دهد چگونه احساس تحقیر و بی‌اعتنایی به منزلت گروه‌ها و ملت‌ها، به نیرویی سیاسی تبدیل شده است. در این میان، مفاهیمی مانند پوپولیسم، ناسیونالیسم، اسلام سیاسی‌شده، رکود دموکراسی، وتوکراسی و نابرابری، در پیوند با «هویت» بازخوانی می‌شوند. در ادامه‌ی کتاب هویت تقاضای منزلت و سیاست‌های خشم، نویسنده از سطح توصیف رویدادهای سیاسی به لایه‌ی عمیق‌تری از تحلیل می‌رود و برای توضیح رفتار انسان، به سراغ سنت فلسفی و روان‌شناختی می‌رود. او با تکیه بر افلاطون، مفهوم «تایموس» را به‌عنوان بخش سوم روح انسان ـ در کنار میل و عقل ـ معرفی می‌کند؛ بخشی که تشنه‌ی احترام، عزت و رسمیت‌یافتن است. سپس دو صورت اصلی این میل را توضیح می‌دهد: «ایزوتیمیا» یعنی خواستِ به‌اندازه‌ی دیگران محترم‌بودن، و «مگالوتیمیا» یعنی میل به برتر شناخته‌شدن. کتاب در فصل‌هایی مانند «سیاست‌های منزلتی»، «بُعد سوم روح»، «درون و بیرون»، «از منزلت به دموکراسی» و «انقلاب‌هایی برای منزلت» نشان می‌دهد چگونه این میل به رسمیت‌یافتن، از الهیات لوتر و درون‌گرایی روسو تا فلسفه‌ی کانت و هگل، به‌تدریج به مفهومی مدرن از هویت و سپس به مطالبه‌ی سیاسیِ برابری منزلتی برای همه تبدیل شده است. در بخش‌های بعدی، نمونه‌هایی مانند بهارعربی، پوپولیسم ملی‌گرایانه، جنبش‌های ضد تبعیض نژادی و جنسیتی، و سیاست‌های دانشگاهی معاصر، در چارچوب همین منطق هویتی تحلیل شده‌اند.

خلاصه کتاب هویت

هسته‌ی مرکزی کتاب بر این ایده استوار است که بسیاری از تحولات سیاسی امروز، بیش از آنکه صرفاً ریشه در منافع اقتصادی داشته باشند، از «تقاضا برای رسمیت‌یافتن هویت» و «سیاست‌های خشم» ناشی می‌شوند. فوکویاما توضیح می‌دهد که نظریه‌های رایج اقتصادی، انسان را «بیشینه‌ساز منفعت منطقی» می‌بینند، اما این تصویر نمی‌تواند رفتارهایی مانند فداکاری، شهادت‌طلبی، بمب‌گذاری انتحاری، یا حتی پافشاری بر برابری منزلتی را توضیح دهد. او با رجوع به افلاطون، از «تایموس» به‌عنوان بخش سوم روح سخن می‌گوید؛ جایی که احساس غرور، شرم، خشم و مطالبه‌ی احترام شکل می‌گیرد و سرچشمه‌ی سیاست‌های هویتی است. در ادامه، کتاب نشان می‌دهد چگونه این میل به رسمیت‌یافتن، در تاریخ اندیشه‌ی غرب به‌تدریج صورت‌بندی شده است. مارتین لوتر با تمایز میان «خود درونی» و «خود بیرونی» و تأکید بر ایمان درونی، راه را برای برتری‌دادن به درون بر ساختارهای بیرونی گشود. روسو این درون‌گرایی را سکولار کرد و از «تجربه‌ی زندگی‌شده» و «خود اصیل» سخن گفت و جامعه را منبع فساد و تحریف این خود دانست. سپس کانت منزلت انسان را به ظرفیت انتخاب اخلاقی و اراده‌ی آزاد پیوند زد و هگل، تاریخ را به‌عنوان مبارزه‌ای برای رسمیت‌یافتن منزلت تفسیر کرد؛ مبارزه‌ای که از رابطه‌ی ارباب و برده تا انقلاب فرانسه و گسترش حقوق بشر امتداد می‌یابد. فوکویاما این خط فکری را به سیاست معاصر وصل می‌کند: از بهارعربی و خودسوزی محمد بوعزیزی تا ناسیونالیسم روسی، «الگوی چین»، اسلام‌گرایی، جنبش‌های ضد نژادپرستی، فمینیسم، #MeToo، سیاست‌های دانشگاهی و پوپولیسم راست در اروپا و آمریکا. پیام اصلی آن کتاب این است که اگر لیبرال‌دموکراسی نتواند تقاضای گروه‌های مختلف برای برابری منزلتی را در چارچوبی فراگیر و جهان‌شمول پاسخ دهد، سیاست‌های هویتیِ تکه‌تکه و گاه برتری‌طلبانه، نظم لیبرال را از درون فرسوده خواهد کرد.

چرا باید کتاب هویت را بخوانیم؟

خواندن این کتاب امکان می‌دهد بسیاری از رخدادهای ظاهراً پراکنده‌ی سیاسی امروز در یک چارچوب مفهومی واحد دیده شود. نویسنده نشان داده است که چگونه احساس تحقیر، بی‌احترامی و نادیده‌گرفته‌شدن، از سطح فردی تا ملی، به نیرویی سیاسی تبدیل می‌شود که می‌تواند هم انقلاب دموکراتیک بسازد و هم ناسیونالیسم تهاجمی و اقتدارگرایی را تقویت کند. در آن کتاب، مفاهیمی مانند تایموس، ایزوتیمیا و مگالوتیمیا ابزارهایی تحلیلی برای فهم رفتار رهبران پوپولیست، جنبش‌های اعتراضی، سیاست‌های مهاجرتی و منازعات فرهنگی فراهم کرده است. کتاب هویت تقاضای منزلت و سیاست‌های خشم همچنین پلی میان فلسفه‌ی کلاسیک، الهیات، نظریه‌ی سیاسی و تحلیل رویدادهای روز ایجاد کرده است. خواننده می‌تواند ببیند چگونه بحث‌های افلاطون درباره‌ی روح، الهیات لوتر، درون‌گرایی روسو و فلسفه‌ی کانت و هگل، به‌طور مستقیم در توضیح برگزیت، ترامپ، بهارعربی، اسلام سیاسی‌شده، رکود دموکراسی و سیاست‌های دانشگاهی امروز به‌کار گرفته شده‌اند. این اثر برای کسانی که به‌دنبال فهم عمیق‌تری از ریشه‌های خشم سیاسی، نابرابری منزلتی و شکاف‌های هویتی در جوامع معاصر هستند، تصویری منسجم و تحلیلی ارائه کرده است و نشان داده که چرا بازگشت به ایده‌ی «رسمیت‌یابی جهانی منزلت انسانی» برای آینده‌ی لیبرال‌دموکراسی حیاتی است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، فلسفه‌ی سیاسی و روابط بین‌الملل پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال چارچوبی نظری برای فهم پوپولیسم، ناسیونالیسم و سیاست‌های هویتی هستند. همچنین به فعالان و تحلیل‌گران سیاسی، روزنامه‌نگاران حوزه‌ی سیاست و جامعه، و علاقه‌مندان به مباحثی مانند جهانی‌شدن، مهاجرت، نابرابری و رکود دموکراسی پیشنهاد می‌شود. کسانی که درگیر مطالعه یا تجربه‌ی جنبش‌های اعتراضی، سیاست‌های ضد تبعیض، یا منازعات فرهنگی و هویتی‌اند، می‌توانند از خواندن آن کتاب برای صورت‌بندی دقیق‌تر پرسش‌ها و تحلیل‌های خود بهره ببرند.

بخشی از کتاب هویت

«تقاضای هر فرد برای رسمیت یافتن هویتش یک مفهوم بالادستی کلانی است که بسیاری از آنچه را که امروز در سیاست‌های جهانی اتفاق می‌افتد شکل داده است. این تقاضا به تجربهٔ سیاست‌های اعمال شده بر اساس هویت در دانشگاه‌ها و یا برانگیختن ناسیونالیسم سفید محدود نمی‌شود، بلکه به پدیده‌های وسیع‌تری نظیر افزایش ناسیونالیسم قدیمی و اسلام سیاسی‌شده (Politicized Islam) گسترش می‌یابد. من اثبات خواهم کرد بسیاری از آنچه که انگیزه‌های اقتصادی را شکل می‌دهند، از تقاضا برای رسمیت‌یابی ریشه گرفته و بنابراین نمی‌توانند صرفاً با اهداف اقتصادی توجیه شوند. این، دلالت واضحی بر چگونگی برخورد با پوپولیسم درحال‌حاضر دارد. بر اساس دیدگاه هگل، تاریخ بشر برپایهٔ مبارزه برای شناخته شدن و رسمیت‌یابی پیش رفته است. او پیشنهاد می‌کند که تنها جواب منطقی برای تمایل به رسمیت‌یافتن، رسمیت‌یابی جهانی است که منزلت هر انسانی در آن به رسمیت شناخته شده است. رسمیت‌یابی جهانی تاکنون از سوی صورت‌های جزئی‌تری از رسمیت‌یابی به چالش کشیده شده که بر مبنای ملیت، مذهب، فرقه، نژاد، قومیت، جنسیت، و یا افرادی که می‌خواهند برتر شناخته شوند قرار گرفته است. ظهور سیاست‌های هویتی در لیبرال‌دموکراسی‌های مدرن یکی از ابرتهدیداتی است که با آن روبرو هستند و اگر نتوانیم راه خود را به فهم جهانی‌تری از منزلت انسانی بازگردانیم، خود را به درگیری مستمری محکوم کرده‌ایم.»