کتاب پژوهشی در ساختار معنا‌شناسی قرآن

کتاب پژوهشی در ساختار معناشناسی قرآن نوشته‌ محمد العبد و ترجمه‌ رقیه رستم‌ پور ملکی است که نشر امیرکبیر آن را منتشر کرده است. این کتاب به بررسی پدیده‌ی تناقض ظاهری در آیات قرآن از منظر زبان‌شناسی متن، تحلیل گفتمان و معناشناسی می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه ساختارهای زبانی، موسیقایی و معنایی قرآن می‌توانند در نگاه نخست ناسازوار به نظر برسند، اما در چارچوب سیاق، معنایی دقیق و هدفمند پیدا کنند. نویسنده با تکیه‌ بر نظریه‌های معاصر زبان‌شناسی و پیوند آن‌ها با میراث بلاغی و تفسیری، نمونه‌های متعددی از آیات را تحلیل کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پژوهشی در ساختار معنا‌شناسی قرآن

کتاب پژوهشی در ساختار معناشناسی قرآن اثری از محمد العبد است که با ترجمه‌ رقیه رستم‌ پور ملکی در دسترس فارسی‌زبانان قرار گرفته است. نویسنده که در حوزه‌ی زبان‌شناسی و مطالعات قرآنی فعالیت کرده است، در مقدمه توضیح می‌دهد این اثر از نخستین تلاش‌های منسجم برای بررسی تناقض ظاهری در قرآن بر پایه‌ی نظریه‌ی تحلیل گفتمان، زبان‌شناسی متن و معناشناسی به‌ شمار می‌آید و کوشیده است میان پژوهش‌های جدید زبان‌شناختی و میراث تفسیری و بلاغی پیوند برقرار کند.

کتاب پژوهشی در ساختار معناشناسی قرآن از دو بخش اصلی تشکیل شده است. بخش اول چارچوب نظری تناقض ظاهری نام دارد و سه فصل را در بر می‌گیرد: مفهوم تناقض ظاهری، تناقض ظاهری و معنای معنا و ناسازواری و سیاق. در این بخش، نویسنده با ارجاع به آرای عبدالقاهر جرجانی، نظریه‌ی کنش گفتار، تحلیل گفتمان و دیدگاه‌هایی درباره‌ی سیاق، تفاوت تناقض ظاهری با استعاره، کنایه، مجاز و تهکم را روشن می‌کند و نشان می‌دهد چگونه معنا از سطح تحت‌اللفظی به سطحی عمیق‌تر و گاه معکوس منتقل می‌شود.

در بخش دوم کتاب پژوهشی در ساختار معناشناسی قرآن، نویسنده وارد متن قرآن می‌شود و ناسازواری‌های قرآنی را به‌صورت تطبیقی بررسی می‌کند. این بخش هفت فصل دارد و گونه‌های مختلف تناقض ظاهری را معرفی می‌کند: ناسازواری موسیقایی، ناسازواری واژگانی (لفظی)، ناسازواری گفتار یا ایهام، ناسازواری ساختاری، ناسازواری اشاره، ناسازواری مفهوم یا برداشت و ناسازواری فرایندهای حرکتی. در هر فصل، نمونه‌هایی از آیات انتخاب شده و با استفاده از ابزارهایی مانند آواشناسی، نحو، تحلیل واژگانی و سیاق زبانی و غیر زبانی تحلیل شده است تا نشان داده شود چگونه ساختارهای به‌ظاهر متناقض، در سطح گفتمان، حامل معنایی دقیق و سنجیده‌اند.

خلاصه کتاب پژوهشی در ساختار معنا‌شناسی قرآن

کتاب پژوهشی در ساختار معناشناسی قرآن اثری از محمد العبد به پدیده‌ای می‌پردازد که نویسنده آن را تناقض ظاهری می‌نامد؛ یعنی جایی که ظاهر عبارت قرآنی معنایی را القا می‌کند، اما در پرتو سیاق، روابط متنی و بافت تاریخی، معنایی دیگر و گاه معکوس آشکار می‌شود. نویسنده ابتدا تعریف‌های مختلف از تناقض ظاهری، تهکم، معنای معنا، کنش گفتار و نقش سیاق را مرور کرده و نشان داده است که این پدیده تنها یک صنعت بلاغی ساده نیست، بلکه ساختاری متنی و گفتمانی دارد.

در ادامه، کتاب پژوهشی در ساختار معناشناسی قرآن هفت نوع ناسازواری را در آیات قرآن ردیابی می‌کند؛ از جمله جایی که لحن و موسیقی آیه معنای طعنه‌آمیز می‌سازد، یا واژه‌ای مانند بشارت در کنار عذاب قرار می‌گیرد و معنایی وارونه پیدا می‌کند. نویسنده با تحلیل نمونه‌هایی مانند ذُق إنک أنت العزیز الکریم نشان می‌دهد چگونه ترکیب نحو، آوا، انتخاب واژه و حذف و تقدیم و تأخیر، لایه‌های پنهان معنا و جنبه‌هایی از اعجاز واژگانی قرآن را آشکار می‌کند.

چرا باید کتاب پژوهشی در ساختار معنا‌شناسی قرآن را بخوانیم؟

این کتاب تصویری دقیق از این نشان می‌دهد که چگونه معنا در قرآن تنها از واژه‌ها به‌تنهایی به‌ دست نمی‌آید، بلکه در پیوند با سیاق، لحن، ساختار و روابط متنی شکل می‌گیرد. خواندن آن به درک عمیق‌تر از تعبیرهایی که در نگاه نخست متناقض یا طعنه‌آمیز به نظر می‌رسند کمک می‌کند و افق تازه‌ای در مطالعات معناشناسی و زبان‌شناسی قرآن می‌گشاید.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به پژوهشگران و دانشجویان علوم قرآنی، زبان‌شناسی، بلاغت و تحلیل گفتمان پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که در تفسیر آیات به‌ظاهر ناسازوار یا تعابیر طعنه‌آمیز قرآن دغدغه دارند و به‌دنبال چارچوبی نظری و تحلیلی برای فهم آن‌ها هستند.