کتاب قرآن در نهج‌البلاغه

«قرآن در نهج‌البلاغه» اثر آیت‌الله عبدالله جوادی آملی(-۱۳۱۲) است که در پنج فصل به تعریف و تبیین حقیقت قرآن کریم از زبان امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه می‌پردازد. در فصل آخر کتاب، در «بررسی نظام غایی قرآن در نهج‌البلاغه» می‌خوانید: نظام علیت و معلولیت آن است که برای هر فعلی، فاعل و غایت است. یعنی، هیچ فعلی بدون مبدأ فاعلی و بر حسب اتفاق پدید نمی‌آید، و نیز هیچ کاری بدون هدف نخواهد بود. البته اهداف کارها متنوع‌اند، زیرا افعال گوناگون‌اند. چه این که، فاعل‌ها نیز متفاوت‌اند؛ و از این ضابط جامع، هیچ فعلی استثنا نشده و نمی‌شود. امّا فاعل‌ها در تأثیر تفاوتی که دارند ممکن است برخی از آن‌ها هدف خاصی که خارج از هستی آن‌هاست داشته باشند و با انجام فعلِ مخصوص، بین خود و هدف خویش پیوند برقرار کنند و به‌وسیله آن رابط که همان فعل مخصوص آن‌هاست به‌هدف خاص نایل آیند، و بعضی از آن‌ها ممکن است هدف مخصوصی که خارج از ذات آن‌ها باشد نداشته باشند تا با انجام فعل خاص، بین خود و هدف مزبور پیوند برقرار کنند، و به وسیله آن پیوندِ ویژه، به هدف خود برسند. چنین فرضی در نظام علّی و معلولی نه تنها ممکن است، بلکه ضروری است؛ زیرا، همان‌طوری که سلسله نظام فاعلی اشیا حتمآ باید به مبدا فاعلی بالذات برسد که علیت فاعلی او عین ذات اوست و نیازی به تتمیم نصاب مبدأ فاعلی ندارد، بلکه خود، فاعلی بالذات است؛ همان‌طور که موجود بالذات است، سلسله نظام غایی اشیا هم حتمآ باید به مبدأ غایی بالذات برسد. زیرا، علیت غایی او عین ذات اوست، و احتیاجی به تکمیل نصاب مبدأ غایی ندارد، وگرنه مشکل دور یا تسلسل مطرح خواهد شد؛ بنابراین، وجود مبدأ غایی بالذات در نظام هستی ضروری است.