کتاب ماتیک شاه عباسی

کتاب ماتیک شاه عباسی نوشته آقاجمال‌ الدین خوانساری با حاشیه و اضافات محمدحسن کوره‌ پز توسط نشر میخ منتشر شده است. این اثر طنزی اجتماعی است که با نگاهی انتقادی و هجوآمیز به باورها، آداب ورسوم زنان ایرانی در قرون ۱۰ تا ۱۲ هجری قمری می‌پردازد و با بهره‌گیری از زبان و ساختار رساله‌های فقهی رفتارها و اعتقادات رایج زنان آن دوره را به تصویر می‌کشد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ماتیک شاه عباسی

کتاب ماتیک شاه عباسی (عقاید النساء) اثری است طنز که به‌صورت رساله‌ای فقهی-اجتماعی نوشته شده و ساختار آن شامل مقدمه، شانزده باب و خاتمه است. این کتاب در دوره‌ی صفویه و در بستر تاریخی قرون ۱۰ تا ۱۲ هجری قمری نگاشته شده است و با نگاهی انتقادی رفتارها و باورهای زنان ایرانی را در زمینه‌هایی چون آداب مذهبی، رسوم ازدواج، باورهای خرافی و مناسک روزمره بررسی می‌کند. آقاجمال‌ الدین خوانساری، نویسنده‌ی کتاب، با بهره‌گیری از زبان طنز و هجو به نقد زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه‌ی زنان آن عصر می‌پردازد و در کنار آن حاشیه‌ها و اضافات محمدحسن کوره‌ پز نیز لایه‌ای تازه از شوخ‌طبعی و نگاه انتقادی به متن افزوده است. 

این اثر نه‌تنها بازتاب‌دهنده‌ی فرهنگ عامه و لطایف و حکایات زنان ایرانی است، بلکه تصویری از مناسبات قدرت، نقش‌های جنسیتی و تأثیر باورهای عامیانه بر زندگی روزمره را ارائه می‌دهد. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که هر باب به موضوعی خاص از زندگی زنان می‌پردازد؛ از وضو و غسل و تیمم تا نکاح، شب زفاف، زایمان، معاشرت با شوهر، تعویذ و چشم‌زخم و حتی طبخ غذاهای نذری. این کتاب نمونه‌ای از طنز حکیمانه‌ی ایرانی است که با زبانی گزنده و درعین‌حال سرگرم‌کننده به نقد و بررسی جامعه‌ی زنان و مناسبات خانوادگی و اجتماعی آن‌ها می‌پردازد.

خلاصه کتاب ماتیک شاه عباسی

کتاب ماتیک شاه عباسی با نگاهی طنزآمیز و هجوآلود مجموعه‌ای از باورها، آداب‌ورسوم و احکام غیررسمی زنان ایرانی در دوره‌ی صفویه را روایت می‌کند. نویسنده با تقلید از ساختار رساله‌های فقهی احکام و توصیه‌هایی را برای زنان برمی‌شمارد که اغلب ریشه در خرافات، باورهای عامیانه و مناسک سنتی دارند. در هر باب موضوعی از زندگی زنان بررسی می‌شود؛ برای مثال در باب وضو و غسل شرایطی عجیب و طنزآمیز برای وجوب یا سقوط این اعمال ذکر می‌شود، مانند اینکه اگر دست زن حنا بسته باشد یا ابرو گذاشته باشد وضو ساقط است. در باب نکاح و شب زفاف توصیه‌هایی درباره‌ی رفتار عروس و داماد، آداب عقد و حتی نحوه‌ی گریه‌کردن عروس و مادرش آمده است. 

کتاب به موضوعاتی چون معاشرت زنان با شوهران، احکام زایمان، باور به چشم‌زخم و تعویذ و حتی طبخ غذاهای نذری نیز می‌پردازد و در هر بخش با زبانی کنایه‌آمیز و شوخ رفتارها و باورهای رایج را به چالش می‌کشد. نویسنده با معرفی شخصیت‌های خیالی مانند بی‌بی شاه‌زینب، کلثوم‌ننه و خاله جان‌آقا به طنز و هجو باورهای زنان و تقلید کورکورانه از رسوم و خرافات می‌پردازد و درعین‌حال مناسبات قدرت و نقش‌های جنسیتی را نیز به نقد می‌کشد. پیام اصلی کتاب نقد جهل، خرافه‌پرستی و پیروی بی‌چون‌وچرای زنان از سنت‌ها و باورهای غیرعقلانی است و در خلال طنز به آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی این رفتارها اشاره می‌کند.

چرا باید کتاب ماتیک شاه عباسی را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی طنزآمیز و انتقادی تصویری متفاوت از زندگی و باورهای زنان ایرانی در گذشته ارائه می‌دهد و با بهره‌گیری از زبان هجو به نقد ساختارهای اجتماعی و فرهنگی می‌پردازد. مطالعه‌ی کتاب ماتیک شاه عباسی فرصتی است برای آشنایی با ریشه‌های برخی از رسوم و باورهای عامیانه و همچنین تأمل بر نقش زنان در شکل‌گیری و تداوم این سنت‌ها. این اثر نه‌تنها خواننده را با تاریخچه‌ای از لطایف و حکایات زنان ایرانی آشنا می‌کند، بلکه با زبان شوخ و گزنده‌اش امکان بازاندیشی درباره‌ی جایگاه زنان و مناسبات خانوادگی و اجتماعی را فراهم می‌آورد. برای علاقه‌مندان به طنز اجتماعی، تاریخ فرهنگ عامه و مطالعات جنسیت این کتاب می‌تواند تجربه‌ای متفاوت و آموزنده باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به علاقه‌مندان طنز اجتماعی، پژوهشگران فرهنگ عامه، دانشجویان مطالعات زنان و تاریخ اجتماعی ایران و کسانی که به شناخت ریشه‌های باورها و رسوم سنتی علاقه دارند، پیشنهاد می‌شود. این کتاب همچنین می‌تواند برای کسانی که دغدغه‌ی نقد خرافات و مناسبات جنسیتی را دارند الهام‌بخش باشد.

بخشی از کتاب ماتیک شاه عباسی

«بدان که اجماع فتوای زنان است که وضو و غسل واجب است مگر در چند موضع: وقتی که دست را حنا و نگار بسته باشند یا ابرو گذاشته باشند یا زرک بر ابرو چسبانیده باشند. در این صورت، ترک وضو و غسل واجب می‌شود و اکثر علمای مذکور نگار را تا سه روز ساقط می‌دانند و بی‌بی شاه‌زینب تا پنج روز یا شش روز وضو را ساقط می‌داند و همچنان، اگر قبل‌از بستن نگار، تا هفت روز وضو بسازند، حرام است و بعضی هم این کار را مکروه دانسته‌اند.»