کتاب ابن فارض

کتاب ابن فارض نوشتهٔ عاطف جوده نصر و ترجمهٔ مهدی محبتی است و انتشارات شرکت کتاب هرمس آن را منتشر کرده است. این کتاب حاوی زندگی، شخصیت و شعر ابن فارض به همراه درآمدی بر فن شعر صوفیانه است.

درباره کتاب ابن فارض

اِبْنِ فارِض (۵۷۶–۶۳۲ق/۱۱۸۱–۱۲۳۴م)، یکی از بزرگ‌ترین شاعران عرب و سراینده شعر صوفیانه در ادبیات عربی است. موضوع بیشتر اشعار او عشق به خداوند است و از این رو به وی سلطان العاشقین لقب داده‌اند.

همهٔ اطلاعات مهم و مفید و اصلی دربارهٔ زمانه و زندگی و آثار و شخصیت و شعر و افکار ابن فارض و ارتباطش با بزرگان و نقد و نظر دیگران درباره او در کتاب ابن فارض هست و دقیقاً به همین دلیل، می‌توان آن را شایسته‌ترین کتاب دانست برای کسی که می‌خواهد هم خودِ ابن فارض و اشعار و احوال او را دربست و دقیق بشناسد و هم از زمانه و اوضاع سیاسی و اجتماعی و فرهنگی روزگار او به‌ویژه در مصر، اطلاعات دست اول و مفیدی داشته باشد.

می‌توان این کتاب را جامع‌ترین اثری دانست که تا به امروز درباره ابن فارض نوشته شده و به زبان فارسی ترجمه شده است. شاید کسی در مقاله یا کتابی، یک مسئله یا موضوع شعری خاصی را از او عمیق‌تر مورد نقد و تحلیل قرار داده باشد اما در مجموع و با توجه به همه جنبه‌ها این کتاب بی‌بدیل و مفید و کاراتر است.

اهمیت دیگری که این کتاب دارد، آشنایی ایرانیان با منابع و مأخذی است که متفکرانی دیگر خصوصاً در جهان عرب و مصر از آن‌ها بهره می‌گیرند و بدان‌ها استناد می‌کنند. منابعی که بخش عمده آن‌ها یا در ایران نیست یا کم هست و اگر هم هست چندان مورد استفاده پژوهشگران ایرانی نیست که از جمله آن‌هاست بخش عظیمی از نسخ خطی کتابخانه‌های قاهره و آثار مطبوع و گمنام دیگری که برای خواننده تازه‌یاب و جذّاب است.

شجاعت و انصاف علمی و تحقیقی مؤلف در برخورد با موضوعات و مواضعی که همیشه محل وفاق نیست، نیز قابل توجه و احترام است مثل نقد آرای مستشرقان بزرگ و مشهور در عین نقل کلام و ارج‌نهادن به کارشان، به‌کارگیری روحیه انتقادی درباره همه مسلمات و مشهوراتی که غالباً فقط نقل می‌شوند و دهان به دهان می‌گردند.

ترجمه تمامی ابیات ابن فارض در زیرنویس آورده شده تا لذت خواندن آن، جداگانه نصیب خواننده شود.

نام عربی این کتاب از این قرار است: شعر عمر بن الفارض دراسه فی فن‌الشعر الصوفی.

خواندن کتاب ابن فارض را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به دوستداران ادبیات عرب و شاعران عرب‌زبان پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب ابن فارض

«هیچ پژوهشگری نمی‌تواند بدون نظر داشتِ اسنادِ حیات شخصی شاعر ـو حیطه‌های مرتبط با آن ــ تحلیل درستی از ثمرات شعری شاعری ارائه دهد، چراکه از طریق همین زندگی شخصی است که ابعاد هنری و درونی شاعر که او را از همگان متمایز می‌سازد؛ پدیدار می‌گردد. بر همین مبنا پیش از آن که زندگانی شاعر را به تفصیل ژرف‌کاوی کنیم نگاهی می‌اندازیم به پاره‌ای از اسناد تاریخی که مرتبط، با تولد و وفات اوست.

ابن خلکان می‌گوید:

ولادت او در چهارم ذوالقعده سال (۵۷۶ ه. ۱۱۸۰ م) در قاهره بود و در همان‌جا روز سه‌شنبه دوم جمادی‌الاولی سال (۶۳۲ ه. ۱۲۳۵ م) وفات یافت و فردای آن روز در سفح المقطم دفن شد.

نواده (= دختری) شاعر در دیباچه دیوان می‌گوید:

«ابن فارض (رضی‌الله عنه) در محروسه قاهره در صحن خطابه جامع‌الازهر از دنیا رفت و این واقعه در دوم جمادی‌الاول سال ۶۳۲ ه بود و فردای آن روز در گورستان و در دامنه کوهسار مقطّم و در پایین مسجد مبارکی که معروف به عارض است و بر کناره بلندترین کوه آن منطقه قرار دارد، دفن گردید. شنیدم از شیخ زکی‌الدین منذری محدث که درباره تاریخ تولد ابن فارض از او سؤال شد و گفت: در قاهره محروسه و در چهارم ماه ذی‌القعده سال (۵۷۷ ه. ۱۱۸۱ م) بود. همین‌گونه شنیدم وقتی که از قاضی شمس‌الدین ابن‌خلکان، از تاریخ تولد ابن فارض از او سؤال نمودند.»

علامه جلال‌الدین سیوطی می‌گوید: «زاده شد در قاهره در ماه ذوالقعده به سال ۵۷۶ ه. و از دنیا رفت در سوم جمادی‌الاولی به سال ۶۳۲ ه.».

ابن تُعزی بردی گوید: «تولد او در چهارم ذوالقعده سال ۵۷۶ بود و روز سه‌شنبه دوم جمادل‌الاول سال ۶۳۲ در قاهره وفات یافت.»

ابن ایاس هم در بدائع الزهور می‌گوید که شیخ شرف‌الدین عمر بن الفارض در دوم جمادی‌الاولِ سال ۶۳۲ فوت کرد و در گورستان کوچکی در دامنه کوه مقطم دفن گردید. تولد او در چهارم ذی قعده سال ۵۷۷ ه. در قاهره بود و طول زندگانی‌اش هم پنجاه و چهارسال و شش ماه بود و پایینِ پای پیرش شیخ محمد بقال به خاک سپرده شد.

مقایسه این تواریخ، اندک اختلافی را در میان شرح حال‌نویسان ابن فارض در باب تعیین وقت زاد و مرگ او پدیدار می‌سازد، چراکه ابن خلکان و پیروِ او در این باب ـابن تغری بردی ــ بر این باورند که ابن فارض در چهارم ذوالقعده سال (۵۷۶ ه. ۱۱۸۰ م) به دنیا آمده، اما نواده شاعر و دنباله‌رو او ـابن ایاس ــ می‌نویسند که تاریخ تولد او چهارم ذوالقعده سال (۵۷۷ ه. ۱۱۸۱ م) است. همچنین همگی برآن‌اند که تاریخ وفات شیخ، دوم جمادی‌الاولِ سال (۶۳۲ ه. ۱۲۳۵ م) است. سیوطی البته سوم جمادی‌الاول را ترجیح می‌دهد.»