کتاب شرح مثنوی شریف (جلد سوم)

شرح مثنوی شریف اثر استاد بدیع‌الزمان فروزانفر، است. این کتاب شرح دفتر اول مثنوی است که در سه جلد منتشر شده است و یکی از مهم‌ترین شرح های مثنوی است که در اختیار علاقه‌مندان و محققان ادبیات قرار گرفته است. 

درباره کتاب شرح مثنوی شریف

شرح مثنوی شریف یکی از بهترین شروح موجود بر مثنوی مولانای بزرگ است که با مطالعه آن، می‌توان جامع‌تر بر مثنوی نگریست و این اثر گرانبها را بهتر شناخت. استاد فروزانفر، در شرح ابیات پرمغز مولانا در مثنوی، بسیار از شعر شاعران دیگر نیز بهره گرفته و ما را در شناختن هر چه بهتر حضرت مولانا و افکار عالیه اش، به سودی بی‌مثال و متاعی بی‌قیمت رسانده است.

کثرت مضمون و سرعت انتقال و حسن تعبیر و مهارت مولانا در پیوستن معانی گوناگون به یکدیگر و سبب قوی و عامل نیرومندی است که اعجاب حیرت خواننده را چنان برمی‌انگیزد که بی‌اختیار در پی گوینده‌ حیرت‌انگیز مثنوی می‌رود به صورتی که مقصد را نمی‌شناسد و به جزئیات هم التفاتی نمی‌تواند بکند مانند کسی که بر هواپیما یا مرکبی شتابنده و تیز رفتار سوار است که راه را می‌پیماید و از مناظری که بر آن می‌گذرد اطلاع کافی به دست نمی‌آورد.

استاد فروزانفر در این کتاب در آغاز هریک از حکایات مقدمه‌ای شبیه مدخل به‌عنوان (مآخذ و نقد و تحلیل داستان) به رشته‌ تحریر درآورده است بدان نظر که خواننده بداند که مورد بحث پیش از مولانا وجود داشته و آن بزرگوار آن را پیش خود نساخته است. فهرستی از لغات و تعبیرات و مصطلحات فلسفی و فقهی و کلامی و عرفانی ترتیب داده‌ است تا معلوم شود که در قصه چه‌ اندازه از الفاظ، تفسیر و تعریف شده است. ابیات را حتی‌الامکان به زبان ساده و مطابق آنچه از سخن مولانا در مثنوی و دیگر آثار او (دیوان کبیر، فیه ما فیه؛ مکتوبات، مجالس سبعه) و نیز معارف بهاء ولد و برهان محقق و مقالات شمس تبریزی و آثار منظوم و منثور سلطان ولد فرزند مولانا بدست آورده‌ است، شرح و تفسیر کرده است و اگر مضمون بیتی در کتب پیشینیان یافته‌ بدان تفسیر در پیوسته‌ است و هرجا که احتیاج به بیان اصلی از اصول تصوف یا فلسفه و کلام و دیگر علوم اسلامی حاصل شده است، عقاید و آراء متقدمان و اصحاب فن را در آن باره با ذکر اسناد و مدارک یادآور شده‌اند.

نویسنده در جلد سوم دو قصه از قصص و هزار و صد بیت را از دفتر نخستین مثنوی نقد و تحلیل کرده است و به شرح و تفصیل باز گشوده‌ است و چهارصد و هفتاد لغت و اصطلاح عرفانی و فلسفی و کلامی و طبّی و ریاضی را باز شناسانده و در حدّ امکان، عقاید و آراء اهل فن را در آن باره شرح داده و دویست و نه مطلب کلی گوناگون را به تفصیلی در خور و تفسیری مناسب بیان کرده‌اند.

در این جزو از شرح مثنوی شریف، از کتابی به نام «کشف اسرار معنوی در شرح ابیات مثنوی» نیز استفاده‌ کرده‌ است. این کتاب را عبدالحمید بن معین الدّین محمد بن محمد هاشم الحسینی القتّالی الرّفاعی التبریزی تألیف کرده است.

خواندن کتاب شرح مثنوی شریف را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان و پژوهشگران ادبیات فارسی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب شرح مثنوی شریف (جلد سوم) 

در اسرار التوحید و مصیبت‌نامه، دلیل اطلاع ابوسعید ذکر نشده است و معلوم نیست که از راه اشراف باطن یا خبری که دیگری بدو داده بود بر حال پیر چنگی مطلع گردیده است ولی در مثنوی، خوابی نابهنگام بر عمر استیلا می‌یابد و به ندای الهی در خواب، از حال پیر آگاه می‌شود، در حکایت پادشاه و کنیزک گفته‌ایم که خواب یکی از طرق کشف و وسیله‌ای است که صوفیان، بسیار بر آن تکیه کرده‌اند و مشکلات خود و مریدان را به وسیله‌ی رویا باز گشوده‌اند، در این حکایت علاوه بر آن، متضّمن این نکته نیز تواند بود که عمل عمر در بازجست و تفقّد پیر رامشگر به فرمان خدا و اسباب غیبی بوده است تا مقصود مولانا که انتباه ظاهرپرستان است هرچه قوی‌تر و موکّدتر در دل خوانندگان جایگزین گردد، نکات لطیف و نتایج بزرگواری که مولانا درین حکایت، مطابق روش خود، گنجانیده و از اجزای قصه گرفته است هریک به جای خود در خور توجه است و ما آنها را به شرح باز خواهیم گفت، اکنون تحلیل قصه را مطابق نقل مولانا آغاز می‌کنیم:

در روزگار عمر مطربی چنگ‌نواز که آوازی دلاویز داشت و چنگ چنان خوش می‌زد که مانند اسرافیل مردگان را زندگی می‌بخشید، نوای چنگ و آواز جان آهنگ او مانند صور اسرافیل بود که قیامت برپا می‌کرد و شور محشر در مجالس برمی‌انگیخت.

دعوت انبیا نیز باطن را برمی‌انگیزد و در شور و شوق می‌آورد، داعیه‌ی ارشاد و رهبری، فیض الهی است که از درون آنها برمی‌جوشد و نظم و ترتیبی ویژه‌ی خود دارد، انبیا نخست خود از این جوش فیض در وجد می‌آیند وز آن پس دیگران را مست حالت می‌کنند پس آهنگ‌های آسمانی مانند نغمه‌ی موسیقی است، شاید مبنای این تشبیه آن باشد که پیغمبر (ص) وحی را به آواز درای تشبیه فرموده است در حدیث: اَحیاناً یَأتینی مِثلَ صَلصَلَهِ الجَرَس. (و گاهی وحی الهی مانند آواز منظم درای به گوش من می‌رسد). طبقات ابن سعد، طبع بیروت، ج۱، ص ۱۹۸.