کتاب میرزا ملکم خان ناظم الدوله و نظریه پردازی مدرنیته ایرانی

کتاب میرزا ملکم خان ناظم الدوله و نظریه پردازی مدرنیته ایرانی نوشته حجت‌الله اصیل است. کتاب میرزا ملکم خان ناظم الدوله و نظریه پردازی مدرنیته ایرانی که نشر کویر منتشر کرده است به زندگی یکی از افراد تاثیرگذار در روند مدرن شدن ایران می‌پردازد.

درباره کتاب میرزا ملکم خان ناظم الدوله و نظریه پردازی مدرنیته ایرانی

میرزا ملکم خان ناظم‌الدوله در ۱۲۴۹ ق. در خانواده‌ای متوسط در جلفای اصفهان زاده شد و در روزگار ناصرالدّین شاه و مظفرالدین شاه و در صدر مشروطیت، در دانش و سیاست و نوجویی نامبردار گشت. پدر او میرزا یعقوب از ارمنیان جلفا بود که خود را خویشاوند ژان ژاک روسو حکیم پرآوازه فرانسوی می‌دانست.

برخورد جدی ایرانیان با تمدن نوین غرب با جنگ‌های ایران و روس آغاز شد. تا آن هنگام، آشنایی با جهان غرب، محدود به آمد و شد نمایندگان اندک شمار سیاسی و جهانگردان و بازرگانان غربی بود. ایرانیان نیز به کشورهای اروپایی بسیار کم سفر می‌کردند و اگر مشاهداتی داشتند، در سطح جامعه پژواک چندانی نداشت. جنگ ایران و روس، ایرانیان را نخست با چهره خشن مدرنیته آشنا کرد. مدرنیته در ایران سه مرحله حیرت، شیفتگی و شک پدید آورد.

ملکم با اقتباس جزیی تمدن نوین غرب موافق نبود. او در این باره جامع‌نگر بود. چون به دانش و تجربه غرب اعتقادی استوار داشت فکر اقتباس محدود را بنیاد سست و بی‌مایه می‌پنداشت و معتقد بود که «آیین ملکم با اقتباس جزیی تمدن نوین غرب موافق نبود. او در این باره جامع‌نگر بود. چون به دانش و تجربه غرب اعتقادی استوار داشت فکر اقتباس محدود را بنیاد سست و بی‌مایه می‌پنداشت و معتقد بود که «آیین  

او تاثیر بسیاری در معرفی مدرنیته داشت و این کتاب سعی دارد آرا و نظرات او را بررسی کند.

خواندن کتاب میرزا ملکم خان ناظم الدوله و نظریه پردازی مدرنیته ایرانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان به تاریخ پیشنهاد می‌کنیم

بخشی از کتاب میرزا ملکم خان ناظم الدوله و نظریه پردازی مدرنیته ایرانی

مذاکرات پاریس به زیان ایران پایان یافت و هیأت ایرانی، سند واگذاری هرات را امضا کرد و در ۱۲۷۵ ق. به ایران بازگشت. شکست ایران در ماجرای هرات موجب برکناری میرزا آقاخان نوری شد. ناصرالدین شاه که کشور را براثر بی‌کفایتی صدراعظم و تباهی دستگاه استبدادی دچار بحران می‌دید، پست صدراعظمی را حذف کرد و به پیروی از کشورهای اروپایی به تشکیل مجلس وزرا فرمان داد و این گامی، هرچند صوری، به سوی امروزینه کردن ساختار دولت بود و ملکم که موقع را برای مطرح‌کردن دیدگاه‌های اصلاح‌گرانه خویش مناسب یافت، رساله «دفترتنظیمات» (یا کتابچه غیبی) را نوشت و برای شاه فرستاد. آن رساله گویا مقبول طبع شاه شد، و از این‌رو، برخی از دیوانیان بر نویسنده حسد بردند. فرخ‌خان امین‌الدّوله و میرزا سعید مؤتمن‌الملک بر آن شدند که درباره اصلاحات طرحی فراهم کنند و در آن سعی کردند که ملکم را آلت دست بیگانه و غدّار و بدخواه دولت بشناسانند.  درنتیجه شاه، که خود از اصلاحات بیمناک بود، به ملکم بی‌اعتنا شد و ملکم برای جبران این شکست، فراموش‌خانه را برپا کرد. تاریخ برپایی فراموش‌خانه باید میان سال‌های ۱۲۷۵ تا ۱۲۷۷ ق. بوده باشد، ملکم برپاکردن فراموش‌خانه را، جدای از جنبه جاه‌طلبی وی، ابزاری برای پیشبرد اصلاحات خود می‌دانست و فکر می‌کرد که با گردآوردن نخبگان کشور در آن محفل ماسونی می‌تواند مقدمات رنسانسی را فراهم آورد. با این‌که ملکم هنگام مأموریت در پاریس با همه هیأت همراه، وارد لژ فراماسونری سینسر آمیته شد، پیوند میان فراموش‌خانه و لژهای اروپایی هنوز آشکار نشده است.

نشست‌های فراموش‌خانه در خانه جلال‌الدین میرزای قاجارپور فتحعلی شاه، در محله عودلاجان تهران برگزار می‌شد. اداره‌کننده آن ملکم و پدرش میرزا یعقوب بودند، اما ریاست ظاهری آن با شاهزاده جلال‌الدین میرزا بود. بسیاری از مردان علم و ادب و سیاست در آن عضو بودند. مرام فراموش‌خانه گویا تبلیغ و ترویج اصول آزادی و انتقاد از استبداد سیاسی و آشناکردن زبدگان کشور با راز پیشرفت مغرب زمین بود. اما آن دستگاه کم زندگانی بود. ناصرالدین شاه که از فرجام کار بیمناک شده بود، فرمان به برچیدن آن داد. فراموش‌خانه را بستند و ملکم و پدرش میرزایعقوب را از ایران تبعید کردند. ملکم به عراق رفت و میرزا یعقوب به روسیه، و هر دو پس از مدتی از استانبول سر درآوردند. ملکم در استامبول مورد حمایت سفیر ایران، میرزا حسین خان مشیرالدوله قرار گرفت. مشیرالدوله با وزارت امور خارجه وارد نامه‌نگاری شد تا بلکه موجبات بخشوده‌شدن ملکم را فراهم آورد. کوشش او مؤثر افتاد و سرانجام ملکم به سمت مستشار سفارت ایران در استانبول برگماشته شد.