کتاب بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران

کتاب بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران نوشته حسین آبادیان است. کتاب بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران به تاریخ روشنفکری در ایران می‌پردازد و سعی دارد روشن کند آیا سوال‌های این گروه دغدغه زمان بوده است یا خیر.

درباره کتاب بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران

رساله حاضر منحنی تاریخ اندیشه روشنفکری در ایران دوره قاجار را به بحث می‌گذارد. این رساله بحثی است بین رشته‌ای درباره برخورد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران و غرب در مقطع تاریخی یادشده و تاثیر این برخورد در شکل‌گیری پدیده‌ای که روشنفکری نامیده شده است. نحوه تکوین روشنفکری در ایران، مسائل و موضوعاتی که برای این دسته افراد در اثر چالش غربی مطرح شد و نحوه پاسخ این گروه به مسائل یادشده اهمّ مباحث رساله حاضر را تشکیل می‌دهد. پرسش اصلی رساله مربوط است به مقوله امکان و یا امتناع انتقال آگاهی از وضعیت اندیشه و عمل غربیان در ذهن کسانی که روشنفکر خوانده می‌شوند.

خواندن کتاب بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان به تاریخ روشنفکری ایران پیشنهاد می‌کنیم

بخشی از کتاب بحران آگاهی و تکوین روشنفکری در ایران

مشروطه ایران در زمره بحث‌انگیزترین تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور است که از همان بدو پیدایش، باعث بروز چالش‌های فراوانی در صحنه‌های گوناگون حیات ایرانیان شد. به این رویداد تاریخی، از زوایای گوناگون نگریسته شده است:

۱. عده‌ای تمام تحولات آن زمان را به دسیسه‌های سفارت بریتانیا در تهران فروکاسته‌اند، انگیزه‌های این تحلیل هم البته کاملاً متفاوت و متمایز بوده است. برجسته‌ترین نمایندگان این سلیقه و پیشگامان این عرصه عبارتند از محمود محمود که کتاب هشت جلدی تاریخ روابط ایران و انگلیس را نوشت و نیز خان ملک ساسانی است که کتاب‌های سیاستگران دوره قاجار و دست پنهان سیاست انگلیس را به رشته تحریر درآورد و یا اسماعیل رایین است که کتاب حقوق‌بگیران انگلیس در ایران را نگاشت. آفت بزرگ دیدگاه‌های یادشده این است که خواننده را از کنه و ماهیت تحولات کشور غافل نگه می‌دارد، این نگرش اجازه نمی‌دهد سطوح مختلف مناسبات و شخصیت‌ها و احزاب سیاسی انگلیس برای خواننده ایرانی به درستی مشخص شود، به‌عبارتی یک کل به نام انگلیس وجود دارد که همه خوبی و یا بدی‌ها به آن نسبت داده می‌شود، به‌عبارت بهتر در این دیدگاه معلوم نمی‌شود چه جناح مشخصی از هیئت حاکمه انگلستان در تقدیر تحولات ایران مؤثر بوده است، کدام شخصیت و یا حزب بیشترین تأثیر را در فرایندهای شکل‌گرفته بین دو کشور ایفا کرده است و قس علیهذا. آفت بزرگ این نگاه این است که با تحویل کلیه تحولات مثبت و منفی تاریخ معاصر ایران به موجودی کلی به نام انگلستان، خواننده را از پی‌گیری پشت پرده‌های سیاست بین دو کشور، به دور نگه می‌دارد. این نظر خواه‌ناخواه هیچ‌گونه ارزش علمی ندارد، زیرا هر حادثه ریز و درشتی را می‌توان به دسایس فلان فرد یا کشور فروکاست: اگر از مشروطه حمایت شود دلیلی است بر دسیسه، و اگر هم با آن مخالفتی شود دلیلی دیگر است بر وجود توطئه‌های رنگارنگ، بنابراین دقیقا مشخص نیست این نظریه در چه مواردی قابل نقص است و نقض. توهم توطئه اگر هم از نظر فلسفی یک مفهوم قلمداد شود، مفهومی است به‌غایت کلی، با مفاهیم کلی هیچ تحقیق علمی نمی‌توان ارائه کرد. نوشتیم توهّم توطئه و نه نظریه توطئه، دلیل امر واضح است: در ترکیب نظریه توطئه تناقض نهفته است، نظریه برخاسته است از نگاهی علمی به رویدادها و به واقع در تلاش است برای هر رویدادی اعم از تجربی یا حیطه علوم انسانی قانونی وضع نماید تا آن‌ها را قابل فهم سازد. هر قانون علمی باید قابلیت نقص و نقض داشته باشد، یعنی معلوم گردد در چه مواردی یک نظریه یا قانون علمی، از قانونی‌بودن ساقط می‌شود. ابطال‌پذیری، تجربه‌پذیری و پیش‌بینی‌پذیری، مهمترین ضوابط هر قانون و یا نظریه علمی‌اند. در دیدگاه توطئه‌پندار هیچ‌گونه مورد نقص و نقضی نمی‌توان یافت تا این نظریه ابطال شود، زیرا اولاً قلمرو آن مشخص نیست و به غایت کلی است، دیگر اینکه هر حادثه‌ای را می‌توان به آن فروکاست بدون اینکه خدشه‌ای بر این نظر وارد گردد. دیدگاه توطئه قادر به پیش‌بینی علمی روند آینده هم نیست، زیرا هر آینده‌ای که رقم خورد، باز هم در چارچوب این دیدگاه قابل تفسیر است. نظریه موسوم به توهم توطئه از استقرا هم به‌دست نیامده، زیرا اگر چنین بود، می‌شد موارد نقص و نقض زیادی علیه آن اقامه کرد. این دیدگاه برای بررسی‌های علمی نارساست و نازا و حتی غیر مفید، به بیان دیگر توهم توطئه مورخ را از هرگونه تحقیقی بی‌نیاز می‌کند: حادثه به هرصورتی رخ دهد، به دسیسه قدرتی بیرون از اراده سازندگان واقعی تاریخ فروکاسته می‌شود، پس دانستن و یا ندانستن تاریخ با این دیدگاه علی‌السویه است، کما اینکه این روش بر دانایی ما از تاریخ چیزی نمی‌افزاید و نمی‌تواند به نوعی حصول آگاهی منجر شود.