کتاب قبس قصه

کتاب قبس قصه (دراماتورژی وحی؛ از متن مقدس تا جهان داستان) نوشته رضا مصطفوی، از یک پرسش مهم آغاز می‌شود: چرا روایت‌هایی که در متن‌های مقدس چنین ماندگار و پرکشش‌اند، در اقتباس‌های نمایشی گاهی جان خود را از دست می‌دهند؟ نویسنده با تکیه بر تجربه‌هایش در کار با قصص قرآنی، به‌ جای بازگویی صرف داستان‌ها، سراغ منطق پنهان روایت وحی رفته است؛ از سکوت‌های معنادار متن تا مرز میان امانت‌داری و تخیل. این پژوهش را نشر عهد مانا منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قبس قصه

کتاب قبس قصه نوشته‌ی رضا مصطفوی به نسبت میان متن مقدس و جهان داستان می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد قصص قرآن فقط مجموعه‌ای از رخدادهای گذشته نیستند، بلکه الگوهایی زنده برای فهم روایت، شخصیت، انتخاب و معنا به‌ شمار می‌آیند. نویسنده از دل تجربه‌هایش در حوزه‌ی اقتباس دینی و کار بر روایت‌های قرآنی، پرسشی محوری را دنبال کرده است: روایت وحی چگونه عمل می‌کند و چه چیزی به آن ماندگاری می‌دهد؟ از همین‌جا بحث به موضوع‌هایی مانند نسبت هنر و دین، تفاوت قهرمان با اسوه، نقش هدایت در شکل‌گیری قصه و مرز میان بازآفرینی و تحریف کشیده می‌شود.

این کتاب در فصل‌ها گوناگون پیش می‌رود و هر بخش یکی از لایه‌های این مسئله را باز می‌کند. در بخش‌های مختلف، رضا مصطفوی از جهان‌بینی نهفته در روایت وحیانی، جایگاه انسان در لحظه‌های انتخاب، شیوه‌ی شناخت حقیقت، کارکرد تاریخ در قرآن و نقش سکوت‌های متن سخن گفته است. همچنین به تجربه‌ی یهودیت و مسیحیت در بازنمایی امر قدسی نگاه می‌کند تا تفاوت‌ها و محدودیت‌های روایت دینی در سنت اسلامی روشن‌تر شود.

یکی از نکته‌های مهم این اثر، توجه به ناگفته‌های متن است؛ جاهایی که قرآن آگاهانه از جزئیات عبور می‌کند و همین سکوت، بخشی از معنا را می‌سازد. مصطفوی این سکوت‌ها را به دو دسته‌ی بسته و گشوده تقسیم می‌کند و از دل آن‌ها به ایده‌ی «تخیل امین» می‌رسد؛ یعنی تخیلی که در خدمت حقیقت می‌ماند و جهت معنایی روایت را تغییر نمی‌دهد. 

کتاب قبس قصه در کنار بحث‌های نظری، نمونه‌های متعددی از قصه‌های موسی، یوسف، اصحاب کهف، نوح و دیگر روایت‌های دینی می‌آورد و نشان می‌دهد که چگونه حادثه، نشانه، شخصیت و حذف در کنار هم به معماری یک روایت قدسی شکل می‌دهند.

خلاصه کتاب قبس قصه

کتاب قبس قصه فرایند فهم روایت وحیانی را از چند زاویه دنبال می‌کند. نویسنده ابتدا از این پرسش آغاز می‌کند که چرا قصص مقدس با وجود ظرفیت دراماتیک بالا، در بازآفرینی‌های نمایشی همیشه به نتیجه‌ی مطلوب نمی‌رسند. سپس به‌تدریج نشان می‌دهد که مسئله فقط انتخاب سوژه نیست، بلکه فهم جهان‌بینی نهفته در متن، نوع شخصیت‌پردازی، جایگاه انتخاب، نسبت ظاهر و باطن حوادث و نقش سکوت‌های روایت اهمیت دارد. 

اثر در ادامه به تجربه‌ی سنت‌های دینی دیگر، جایگاه تاریخ و عبرت و مرز میان وفاداری به متن و آزادی خیال می‌رسد. حرف اصلی این کتاب این است که روایت دینی زمانی جان می‌گیرد که هنرمند منطق درونی وحی را بفهمد، نه اینکه فقط جزئیات یک قصه را بازسازی کند.

چرا باید کتاب قبس قصه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب قبس قصه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب منطق پنهان قصص قرآن را از زاویه‌ی روایت، شخصیت و معنا بررسی می‌کند.
• این کتاب به فهم مرز میان امانت‌داری در برابر متن مقدس و استفاده از تخیل کمک می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند نقش سکوت‌ها، حذف‌ها و نشانه‌ها را در شکل‌گیری روایت بهتر درک کند.
• این کتاب برای کسانی مناسب است که درباره‌ی اقتباس از روایت‌های دینی پرسش دارند و به بحثی دقیق و مسئله‌محور نیاز دارند.
• این کتاب نمونه‌های متعددی از قصه‌های قرآنی می‌آورد و نشان می‌دهد جزئیات چگونه در خدمت معنا قرار می‌گیرند.
• مباحث آن فقط به سینما محدود نمی‌ماند و برای رمان‌نویسی، نمایش‌نامه‌نویسی و پژوهش روایت نیز قابل استفاده است.

خواندن کتاب قبس قصه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب قبس قصه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• فیلمنامه‌نویسان و داستان‌نویسانی که می‌خواهند با منطق روایت‌های قرآنی دقیق‌تر آشنا شوند.
• دانشجویان سینما، ادبیات و هنر که درباره‌ی بازنمایی امر قدسی و اقتباس دینی پرسش دارند.
• پژوهشگران مطالعات قرآنی و هنر دینی که به نسبت متن مقدس و روایت علاقه‌مندند.
• خوانندگانی که می‌خواهند بدانند قصص قرآن چگونه معنا، تعلیق و شخصیت را شکل می‌دهند.
• علاقه‌مندان به بحث‌های نظری روایت که از بررسی نمونه‌های دینی و تاریخی استقبال می‌کنند.

بخشی از کتاب قبس قصه

«باور دارم هر روایت بزرگ با یک پرسش آغاز می‌شود. و پرسشی که زیرِ تمام قصص قرآن جریان دارد، این است: جهان، بزرگ‌تر از آن چیزی است که دیده می‌شود؟

هر داستانی بر تصویری از هستی بنا شده است. هنگامی که رمانی می‌خوانیم یا فیلمی تماشا می‌کنیم، تنها با مجموعه‌ای از رخدادها روبه‌رو نیستیم؛ وارد جهانی می‌شویم که قواعد خاص خود را دارد. در برخی روایت‌ها، جهان محدود به همان چیزی است که دیده می‌شود و لمس می‌کنیم. در برخی دیگر، واقعیت لایه‌هایی فراتر از جهان محسوس دارد. این تفاوت، صرفاً یک اختلاف فلسفی نیست؛ بر ساختار و منطق روایت نیز تأثیر می‌گذارد.

پیش از آنکه از دراماتورژی وحیانی سخن بگویم، باید به این پرسش پاسخ دهم: روایت وحیانی جهان را چگونه می‌بیند؟

قرآن جهانی را توصیف می‌کند که به ماده و طبیعت محدود نیست. حکمای مسلمان برای توضیح این مراتب از سه ساحت سخن گفته‌اند: عالم مُلک، عالم مثال و عالم ملکوت.»