کتاب تمهیدات

کتاب تمهیدات (Prolegomena to Any Future Metaphysics) نوشته ایمانوئل کانت، به یکی از پرسش‌های مرکزی فلسفه می‌پردازد: آیا مابعدالطبیعه می‌تواند به‌ عنوان علمی معتبر صورت‌بندی شود؟ کانت در این اثر، که در واقع راهنمای ورود به کتاب دشوار نقد عقل محض است، از خلال بحث درباره‌ی شناخت، تجربه، عقل و حدود فهم انسانی، جایگاه مفاهیمی چون خدا، آزادی و نفس را دوباره بررسی می‌کند. انتشارات شرکت کتاب هرمس این رساله را با ترجمه غلامعلی حداد عادل منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تمهیدات

کتاب تمهیدات نوشته‌ی ایمانوئل کانت متنی فشرده اما تعیین‌کننده در فلسفه‌ی اوست که به‌ صورت مقدمه‌ای برای فهم امکان مابعدالطبیعه تنظیم شده است. مسئله‌ی اصلی در این اثر، خود مابعدالطبیعه است: چرا این حوزه برخلاف ریاضیات و علوم طبیعی به توافقی پایدار نرسیده و آیا اصلاً می‌تواند صورت علم پیدا کند؟ کانت برای پاسخ، بحث را از امکان شناخت‌های تألیفی پیشینی آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که بدون روشن‌شدن این مسئله، سخن‌گفتن از مابعدالطبیعه به‌ عنوان علم بی‌پایه می‌ماند. در این مسیر، مفاهیمی مانند زمان و مکان، فاهمه، مقولات، تجربه و عقل در نسبت با یکدیگر بررسی می‌شوند و خواننده با طرح کلی فلسفه‌ی نقادی آشنا می‌شود.

کتاب تمهیدات در این ترجمه فقط شامل متن اصلی کانت نیست و مجموعه‌ای از نوشته‌های همراه نیز در کنار آن آمده است. حداد عادل پیش از متن اصلی، بخش‌هایی مانند شرح حال کانت، نظر کانت درباره‌ی مابعدالطبیعه، غرض کانت از تألیف تمهیدات، راهنمای مطالعه و شرح رموز و علائم اختصاری را آورده است. این افزوده‌ها کمک می‌کنند جایگاه این کتاب در میان آثار کانت روشن‌تر شود، به‌ویژه نسبت آن با نقد عقل محض که متن مفصل‌تر و دشوارتری در فلسفه‌ی نظری اوست.

خلاصه کتاب تمهیدات

کتاب تمهیدات با این پرسش آغاز می‌شود که مابعدالطبیعه چگونه می‌تواند به‌ عنوان علم ممکن باشد. کانت برای رسیدن به پاسخ، نخست سراغ ریاضیات و علوم طبیعی می‌رود و می‌کوشد نشان دهد چه چیزی به این دو حوزه اعتبار و ضرورت می‌دهد. سپس از نقش زمان و مکان، مقولات فاهمه و ساختار تجربه سخن می‌گوید تا مرزهای شناخت انسانی را روشن کند. 

بخش مهمی از بحث به جایی می‌رسد که عقل می‌خواهد از تجربه فراتر برود و درباره‌ی نفس، جهان و خدا حکم قطعی بدهد. این کتاب در همین نقطه نشان می‌دهد که چرا عقل در این قلمرو دچار تعارض و توهم می‌شود، اما در عین‌ حال چرا این پرسش‌ها از ذهن انسان حذف‌شدنی نیستند.

چرا باید کتاب تمهیدات را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تمهیدات را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پرسش اصلی کانت را بی‌واسطه طرح می‌کند: مابعدالطبیعه آیا می‌تواند علم باشد یا نه.
• خواننده با مفاهیم پایه‌ی فلسفه‌ی نقادی مانند پیشینی، پَسینی، فاهمه، مقولات و تجربه آشنا می‌شود.
• این اثر نسبت میان ریاضیات، علوم طبیعی و مابعدالطبیعه را در یک چارچوب واحد توضیح می‌دهد.
• نسخه‌ی سه‌زبانه امکان مقایسه‌ی اصطلاحات و دقت بیشتر در فهم واژه‌های فلسفی را فراهم می‌کند.
• این کتاب نشان می‌دهد که بحث شناخت در فلسفه‌ی کانت چگونه به مسئله‌ی خدا، آزادی و نفس پیوند می‌خورد.

خواندن کتاب تمهیدات را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تمهیدات به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران فلسفه که می‌خواهند با مبانی فلسفه‌ی نظری کانت آشنا شوند.
• خوانندگانی که درباره‌ی امکان مابعدالطبیعه و حدود شناخت انسانی پرسش دارند.
• کسانی که می‌خواهند پیش از ورود به نقد عقل محض، تصویری فشرده‌تر از مسائل اصلی آن به دست آورند.
• علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه که نسبت میان علم جدید و فلسفه را دنبال می‌کنند.

درباره ایمانوئل کانت

ایمانوئل کانت (Immanuel Kant) (۱۷۲۴-۱۸۰۴)، فیلسوف آلمانی و یکی از چهره‌های محوری عصر روشنگری بود که مسیر فلسفه‌ی غرب را برای همیشه تغییر داد. او در شهر کونیگسبرگِ پروس شرقی (کالینینگراد امروزی) در خانواده‌ای متوسط و بسیار پایبند به آیین متقدسان لوتری متولد شد؛ محیطی مذهبی و منضبط که سایه‌ی خدشه‌ناپذیر آن بر نگرش اخلاقی و زیست شخصی او تا پایان عمر باقی ماند. کانت تحصیلات عالی خود را در دانشگاه کونیگسبرگ در رشته‌های فلسفه و ریاضیات به پایان رساند و پس از سال‌ها تدریس خصوصی، در سال ۱۷۷۰ به عنوان استاد کرسی منطق و مابعدالطبیعه‌ی همان دانشگاه منصوب شد و با وجود پیشنهادهای وسوسه‌انگیز از مراکز علمی دیگر، هرگز زادگاه خود را ترک نکرد.

زندگی شخصی کانت منظم‌ترین و در عین حال عجیب‌ترین جلوه از زیست یک فیلسوف است؛ او به نظمی پولادین و ساعت‌وار شهرت داشت، چنان‌ که شهروندان کونیگسبرگ ساعت‌های خود را با زمان قدم‌زدن روزانه‌ی او تنظیم می‌کردند. کانت هرگز ازدواج نکرد و با اینکه در میانسالی زندگی اجتماعی بسیار پویا و محبوبی داشت، تمام انرژی خود را وقف هندسه‌ی معرفت‌شناختی‌اش کرد. 

کارنامه‌ی فکری او به دو دوره‌ی پیش از نقد و دوره‌ی فلسفه‌ی نقدی تقسیم می‌شود. او تا پیش از ۳۰ سالگی، دانشمندی در حوزه‌های فیزیک، زمین‌شناسی و اخترشناسی بود و در ۳۱ سالگی با نگارش رساله‌ی «منشأ کیهان»، برای نخستین‌بار فرضیه‌ی سحابی را در علم نجوم صورت‌بندی کرد. با این حال، کانت پس از سال ۱۷۷۰ بیش از یک دهه در سکوتی کامل فرو رفت؛ دوره‌ای از تأمل که سرانجام به خلق سه‌گانه‌ی او یعنی «نقد عقل محض»، «نقد عقل عملی» و «نقد قوه‌ی حکم» انجامید.

کانت در حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی نیز متفکری پیشرو بود؛ او در رساله‌ی مشهور خود درباره‌ی صلح پایدار، راه‌حل بحران‌های جهانی و جنگ را در گرو تشکیل اتحادیه‌ای بین‌المللی از دولت‌های جمهوری‌خواه و پایبند به قانون می‌دانست. با این حال، منظومه‌ی فکری او خالی از تناقض نبود؛ برخی از نوشته‌های مردم‌شناختی او در اواسط دوران کاری‌اش حاوی گزاره‌های صریح نژادپرستانه بود، هر چند شواهد تاریخی نشان می‌دهد که او در دهه‌ی پایانی زندگی‌اش این دیدگاه‌ها را اصلاح کرد و به بازخوانیِ برابرخواهانه‌ی حقوق انسان‌ها برگشت. کانت پس از ۸۰ سال، در همان شهری که زاده شده بود چشم از جهان فروبست.

درباره غلامعلی حداد عادل

غلامعلی حداد عادل (متولد ۱۳۲۴)، سیاستمدار، استاد دانشگاه و پژوهشگر ایرانی است که به عنوان یکی از چهره‌های بانفوذ در ساختار فرهنگی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شود. او دکترای فلسفه از دانشگاه تهران دارد و سال‌ها به عنوان استاد فلسفه در این دانشگاه به تدریس پرداخته است. حداد عادل پس از انقلاب ۱۳۵۷، مناصب کلیدی متعددی را بر عهده داشت؛ او مدتی معاونت وزارت آموزش و پرورش را عهده‌دار بود و نقش مهمی در بازنگری و نگارش کتاب‌های درسی ایفا کرد. وی چهار بار به عنوان نماینده‌ی تهران به مجلس شورای اسلامی راه یافت و در دوره‌ی هفتم (۱۳۸۳ تا ۱۳۸۷) ریاست مجلس را بر عهده گرفت تا اولین رئیس غیرروحانی مجلس در تاریخ جمهوری اسلامی باشد. حداد عادل ریاست فرهنگستان زبان و ادب فارسی را بر عهده دارد، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و شورای عالی انقلاب فرهنگی است و به ریاست بنیاد سعدی منصوب شده است. در کنار فعالیت‌های سیاسی، او ده‌ها کتاب دینی، فرهنگی و فلسفی ترجمه و تألیف یا دبیری کرده از جمله‌ی آن‌ها می‌توان به «نظریه‌ی معرفت در فلسفه کانت»، «فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی» و «دانشنامه‌ی جهان اسلام» اشاره کرد.

بخشی از کتاب تمهیدات

«اگر مابعدالطبیعه، خود، علم است چرا مانند علوم دیگر قبول عام و دائم نیافته است و اگر علم نیست چه شده است که همواره به صورت علم متظاهر بوده و فاهمهٔ آدمی را با امیدهایی که هرگز نه قطع می‌گردد و نه برآورده می‌شود معطل ساخته است؟ ما، چه دانایی خود را به ثبوت رسانیم و چه نادانی خود را، بالاخره باید ماهیت این علم‌نما را به نحو قطعی روشن سازیم، چرا که دیگر به هیچ‌وجه نمی‌توان جریان امور را بر روال کنونی آن ادامه داد. در حالی که همهٔ علوم دیگر بی‌وقفه قدم در راه توسعه و پیشرفت دارند، این به مسخره می‌ماند که ما، در علمی که خود را حکمت محض می‌خواند و همگان (نیز) آن را لسان‌الغیب می‌پندارند و حل معمای خویش از آن می‌طلبند، بی‌آنکه قدمی فراپیش نهیم، دائماً گرد یک نقطه می‌چرخیم. اکنون حامیان مابعدالطبیعه به اندازه‌ای کم شده‌اند که آنان که در خود قدرت درخشیدن در سایر علوم سراغ دارند هرگز راضی نمی‌شوند نیک‌نامی خود را در عرصهٔ مابعدالطبیعه به مخاطره اندازند، عرصه‌ای که در آن کسان به‌کلی بی‌خبر از امور دیگر مدعی داشتن رأی و نظر قاطع هستند، و این بدان سبب است که در آنجا میزان و ملاکی مطمئن برای تمییز سخنان سنجیدهٔ درست از پرگویی‌های سست بی‌معنی در دست نیست.

اما دربارهٔ علمی که از سابقه‌ای بس دراز برخوردار است و پیشرفت آن چشم خلق را خیره کرده، چندان غریب و نامأنوس نیست اگر پرسیده شود که اصولاً چنان علمی چرا و چگونه ممکن است. عقل آدمی آن‌چنان مشتاق ساختن و پرداختن است که بارها بنای برجی را که خود ساخته ویران کرده تا بنگرد که پایه و اساس آن چگونه است. هیچ‌گاه برای روی آوردن به خردمندی و حکمت دیر نیست، لکن همیشه به کار بردن قدرت تمییز، اگر دیر حاصل آید، بسیار دشوار است.»