کتاب فایده گرایی

کتاب فایده گرایی (Utilitarianism)، نوشته جان استیوارت میل و ترجمه مرتضی مردیها، در سال ۱۳۸۸ توسط نشر نی منتشر شده است. این کتاب به یکی از مهم‌ترین نظریه‌های اخلاقی و سیاسی‌ـ‌اجتماعی می‌پردازد؛ نظریه‌ای که خوشی، لذت و افزایش سرجمع خوشبختی انسان‌ها را معیار سنجش درستی و نادرستی عمل می‌داند. مترجم در مقدمه‌ی مفصل خود، جایگاه تاریخی و فلسفی فایده‌گرایی را در کنار رقیبان بزرگش، از افلاطون و ارسطو تا کانت و سنت‌های زهدگرای دینی، توضیح داده است و سپس متن کلاسیک میل را با حواشی و توضیحات تکمیلی در اختیار خواننده گذاشته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فایده گرایی اثر جان استیوارت میل

کتاب فایده گرایی باتکیه‌بر سنت فلسفه‌ی انگلیسی، تصویری از اخلاق ارائه می‌کند که بر تجربه، روان‌شناسی انسان و محاسبه‌ی سود و زیان استوار است. جان استیوارت میل در این کتاب می‌کوشد روایت خود از فایده‌گرایی را، در ادامه‌ی بنتام و در فاصله‌گیری از او، صورت‌بندی کند و نشان دهد که چگونه می‌توان لذت‌گرایی را با فضیلت، عدالت و تعالی انسانی سازگار دانست. مرتضی مردیها در مقدمه‌، ریشه‌های این نظریه را در آرای هابز، ماندویل، آدام اسمیت، هیوم و بنتام پی می‌گیرد و نسبت آن را با رقیبان بزرگش، از اخلاق فضیلت ارسطویی تا اخلاق وظیفه‌گرای کانتی و سنت‌های زهدگرای دینی و عرفانی، روشن می‌کند.

کتاب فایده گرایی در پنج فصل تنظیم شده است. فصل نخست به کلیات فلسفه‌ی اخلاق، جایگاه فایده‌گرایی و نسبت آن با مکاتب شهودی و پیشینی می‌پردازد. در فصل دوم، جان استیوارت میل توضیح می‌دهد که فایده‌گرایی دقیقاً چه می‌گوید، چه سوءتفاهم‌هایی درباره‌ی آن وجود دارد و چگونه می‌توان از اتهام «اخلاق حیوانی» و تقلیل انسان به لذت‌های حسی عبور کرد؛ جایی که بحث مشهور او درباره‌ی لذت‌های برتر و تمایز کیفیت و کمیت لذت طرح می‌شود. فصل سوم به منشأ الزام اخلاقی در این نظریه، نقش مشوق‌های بیرونی و درونی و شکل‌گیری وجدان فایده‌گرا اختصاص دارد. فصل چهارم به این سؤال می‌پردازد که چه دلیل و استدلالی می‌توان برای اصل فایده آورد و چگونه می‌توان نشان داد که خوشبختی، به‌معنای لذت و رهایی از رنج، غایت نهایی عمل انسانی است. فصل پنجم نیز به نسبت عدالت و فایده‌گرایی می‌پردازد و می‌کوشد تا نشان دهد چگونه احساس حق و عدالت در چهارچوب محاسبه‌ی فایده‌ی عمومی قابل‌تبیین است.

کتاب فایده گرایی علاوه‌بر متن جان استیوارت میل، با مقدمه، توضیحات درون‌متنی و مؤخره‌ی تحلیلی مترجم همراه شده است تا خواننده‌ی فارسی‌زبان هم با ساختار درونی این نظریه و هم با مهم‌ترین نقدها و پرسش‌های پیرامون آن آشنا شود.

خلاصه کتاب فایده گرایی

کتاب فایده گرایی بر این ایده استوار است که معیار درستی و نادرستی عمل تأثیر آن بر سرجمع خوشبختی و ناخوشبختی انسان‌هاست. خوشبختی در اینجا به‌معنای لذت و نبود رنج فهم شده است و جان استیوارت میل کوشیده تا نشان دهد که این لذت صرفاً لذت حسی و آنی نیست، بلکه لذت‌های فکری، عاطفی، اخلاقی و برتر را نیز در بر می‌گیرد. او استدلال می‌کند که انسانِ آشنا با هر دو نوع لذتْ لذت‌های کیفی و متعالی را به لذت‌های صرفاً بدنی ترجیح می‌دهد، حتی اگر با رنج و دشواری همراه باشد.

جان استیوارت میل سپس به این پرسش می‌پردازد که الزام اخلاقی در این نظریه از کجا می‌آید، چگونه می‌توان از خودخواهی فردی به توجه بی‌طرفانه به منافع همگان گذر کرد و چه نسبتی میان فایده‌گرایی و مفاهیمی چون حق و عدالت برقرار است. در این روایت، اخلاق نه نفی لذت، بلکه سامان‌دادن عقلانی به میل به لذت است تا بیشترین خوشیِ پایدار برای بیشترین افراد ممکن شود.

چرا باید کتاب فایده گرایی را بخوانیم؟

کتاب فایده گرایی امکان آشنایی نزدیک با یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌های اخلاقی و سیاسی‌ـ‌اجتماعی را فراهم می‌کند؛ نظریه‌ای که هنوز در بحث‌های عدالت، حقوق، سیاست‌گذاری و سبک زندگی حضوری پررنگ دارد. این اثر نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از میل به لذت و منفعت شخصی، به درکی از مسئولیت در برابر دیگران و دفاع از عدالت و حقوق رسید.

خواندن کتاب فایده گرایی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فایده گرایی به دانشجویان و دوستدارن فلسفه‌ی اخلاق، فلسفه‌ی سیاسی و علوم اجتماعی پیشنهاد می‌شود؛ همچنین به کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی خوشبختی، عدالت، حق، فداکاری و نسبت اخلاق با لذت و منفعت‌اند و می‌خواهند مبنای نظری این بحث‌ها را دقیق‌تر بشناسند.

درباره جان استیوارت میل

جان استیوارت میل در ۲۰ مه ۱۸۰۶ در لندن متولد شد و در ۸ مه ۱۸۷۳ در شهر آوینیون فرانسه درگذشت. او از مهم‌ترین فیلسوفان و متفکران بریتانیایی قرن نوزدهم به‌ شمار می‌آید که در زمینه‌های اخلاق، سیاست، اقتصاد، منطق و فلسفه‌ی اجتماعی آثاری اثرگذار پدید آورد و نقشی مهم در شکل‌گیری اندیشه‌ی مدرن ایفا کرد.

پدرش، جیمز میل، با همکاری جرمی بنتام، برنامه‌ی آموزشی سخت‌گیرانه‌ای برای تربیت او طراحی کرده بود. میل از کودکی تحت آموزش فشرده‌ی فلسفه، تاریخ، زبان و علوم قرار گرفت و از هم‌سالانش جدا شد. او در سه‌سالگی زبان یونانی آموخت و پیش از نوجوانی آثار بسیاری از متفکران یونان باستان را به زبان اصلی خوانده بود. بعدها نیز لاتین، منطق، اقتصاد سیاسی، ریاضیات و علوم طبیعی را زیر نظر پدرش فراگرفت. فشار این آموزش‌ها در حدود ۲۰سالگی به بحران روحی و افسردگی او انجامید؛ تجربه‌ای که باعث شد از فایده‌گرایی خشک و مکانیکی فاصله بگیرد و به‌سوی نگاهی انسانی‌تر و عاطفی‌تر به فلسفه حرکت کند؛ نگاهی که از اندیشه‌های ساموئل تیلور کولریج و ایدئالیست‌های آلمانی تأثیر پذیرفته بود.

میل با متفکرانی چون اگوست کنت و توماس کارلایل در ارتباط فکری بود و به‌ویژه از مکاتبات طولانی خود با کنت تأثیر پذیرفته بود. این ارتباط‌ها نگاه او را به جامعه، تاریخ و سرشت انسان تغییر داد و او را از فردگرایی صرفِ بنتامی دور کرد.

به‌دلیل مخالفتش با اقتدار کلیسای انگلستان، امکان تحصیل در دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج را نداشت. از همین‌ رو، وارد کمپانی هند شرقی شد و سال‌ها در آن فعالیت اداری کرد. او هم‌زمان در کلاس‌های حقوق جان آستین در دانشگاه لندن شرکت می‌کرد. هرچند میل در آثارش مدافع آزادی فردی در جوامع مدرن بود، درباره‌ی جوامعی که آن‌ها را «غیرمتمدن» می‌دانست، از نوعی حکومت استبدادیِ موقت دفاع می‌کرد. او هند را جامعه‌ای گرفتار رکود می‌دانست که برای پیشرفت نیازمند مدیریت بیرونی است؛ دیدگاهی که امروز بسیار نقد شده است.

میل بین سال‌های ۱۸۶۵ تا ۱۸۶۸ نماینده‌ی وست‌مینستر در مجلس عوام بریتانیا بود. او نخستین نماینده‌ای بود که به‌صورت رسمی از حق رأی زنان دفاع کرد. او همچنین از آموزش عمومی، اتحادیه‌های کارگری، تعاونی‌های تولیدی، اصلاح نظام انتخاباتی و کاهش نابرابری‌های طبقاتی حمایت می‌کرد.

اگرچه میل در آغاز از مدافعان اقتصاد بازار آزاد بود، به‌تدریج به اهمیت عدالت اجتماعی، همکاری و توزیع منصفانه‌ی ثروت توجه بیشتری نشان داد. او بعدها از ایده‌هایی مانند مالکیت تعاونی، مشارکت کارگران در تولید و نوعی سوسیالیسم مبتنی‌بر بازار و برابری اجتماعی دفاع کرد و معتقد بود اقتصاد باید در خدمت رفاه انسانی قرار گیرد، نه صرفاً سود و سرمایه.

از نگاه میل، آموزش عمومی شرط اساسی تحقق دموکراسی واقعی و جلوگیری از استبداد اکثریت بود. او باور داشت انسان تنها زمانی می‌تواند آزادانه درباره‌ی سرنوشت خود تصمیم بگیرد که از نظر عقلانی، اخلاقی و اجتماعی پرورش یافته باشد. به همین دلیل، اندیشه‌های او هم در سنت لیبرالیسم کلاسیک جای می‌گیرد هم لیبرالیسم مدرن. دفاع او از آزادی فردی، برابری زنان، کرامت انسانی و نقش اجتماع در رشد انسان از مهم‌ترین جنبه‌های اندیشه‌اش به‌ شمار می‌رود.

میل در مسائل دینی رویکردی شک‌گرایانه داشت و در کنار فلسفه، به طبیعت و گیاه‌شناسی نیز علاقه‌مند بود. پس از مرگش، مجموعه‌ای بزرگ از نمونه‌های گیاهی او در موزه‌ی آوینیون و باغ گیاه‌شناسی لندن نگهداری شد.

از مهم‌ترین آثار او می‌توان به کتاب‌های درباره‌ی آزادی، انقیاد زنان، ملاحظاتی درباره‌ی حکومت نمایندگی و حکومت انتخابی اشاره کرد.

درباره مرتضی مردیها

مرتضی مردیها، متولد ۱۲ مرداد ۱۳۳۹، فیلسوف، مترجم، نویسنده و روزنامه‌نگار ایرانی است که سال‌ها در دانشگاه علامه طباطبایی به تدریس فلسفه و علوم ارتباطات پرداخته است. او از چهره‌های شناخته‌شده‌ی فلسفه‌ی تحلیلی در ایران به‌ شمار می‌رود و بخش مهمی از فعالیت فکری خود را به معرفی اندیشه‌های لیبرالی، نقد فلسفه‌ی قاره‌ای و بررسی پیامدهای آرمان‌گرایی سیاسی و فکری اختصاص داده است.

مردیها در آثار و نوشته‌هایش بر اهمیت تجربه‌گرایی، عقلانیت علمی و نقد ایدئولوژی تأکید می‌کند و معتقد است بخشی از فضای فکری ایران تحت‌تأثیر گرایش‌های آرمان‌خواهانه، نسبی‌گرایی و اندیشه‌های چپ دچار نوعی توهم نظری شده است. او به‌ویژه از فلسفه‌ی کارل پوپر تأثیر پذیرفته و در نوشته‌هایش از نگاه انتقادی و روش علمی دفاع کرده است.

مردیها پس از حضور در جنگ ایران و عراق، تحصیلات خود را در ایران و فرانسه ادامه داد. مدتی در دانشگاه و مطبوعات ایران فعالیت کرد، اما پس از کنار گذاشته‌شدن از فضای دانشگاهی، به فرانسه و سپس ایالات متحده مهاجرت کرد. او در ادامه، در مؤسسه‌ی مطالعات پیشرفته‌ی ردکلیف به پژوهش و فعالیت فلسفی پرداخت.

مردیها افزون‌بر آثار فلسفی و اجتماعی، در حوزه‌ی ادبیات نیز فعالیت داشته است. کتاب‌هایی مانند «در شعله‌های آب» و «توفیق ادب» از آثار ادبی او هستند و کتاب پناه بر دی‌تی نیز مجموعه‌ای از یادداشت‌ها، تجربه‌ها و روایت‌های شخصی او را در بر می‌گیرد.

ترجمه‌ها، مقاله‌ها و تألیفات متعدد او در زمینه‌ی فلسفه، علوم اجتماعی، نقد مدرنیته و بررسی فرهنگ سیاسی ایران، نقش مهمی در گسترش مباحث فلسفه‌ی تحلیلی و اندیشه‌ی انتقادی در فضای فکری معاصر ایران داشته است.

بخشی از کتاب فایده گرایی

«اگر از من پرسیده شود، مقصودم از تفاوت در کیفیت لذات چیست، یا چه چیز باعث می‌شود که لذتی، صرفاً از این حیث که لذت است و صرف‌نظر از بزرگتر بودن در مقدار، ارجمندتر از لذتی دیگر باشد، یک پاسخ ممکن بیشتر وجود ندارد از دو لذت، اگر یکی باشد که تمامی یا تقریباً تمامی کسانی که تجربه‌ای از هر دو دارند، آن‌را به‌قوت ترجیح دهند، و این ترجیح منهای نظر به تأثیر تکالیف اخلاقی باشد، آن لذت خواستنی‌تر است. اگر یکی از آن دو لذت، به‌وسیلۀ کسانی که با هر دو سابقۀ آشنایی کامل دارند، حتی وقتی که می‌دانند با تحمل میزان بیشتری از سختی به آن نائل خواهند شد، بسیار بالاتر از لذت دیگر قرار داده شود، و حاضر نشوند آن‌را با هیچ میزانی از آن لذت دیگر که طبع‌شان مستعد آن است، عوض کنند، آن گاه ما مُحِق خواهیم بود که لذت مُرَجَّح را، در کیفیت برتر بشماریم؛ کیفیتی که چنان بر کمیت غلبه دارد که، در مقام مقایسه، آن‌را ناچیز می‌نماید.»