کتاب اختلاف نظر دینی

کتاب اختلاف‌نظر دینی نوشته‌ی هلن دکروز و جان پیتارد با ترجمه‌ی غزاله حجتی و سیدمحمدتقی شاکری اثری است که به یکی از بحث‌برانگیزترین مسائل فلسفه‌ی دین و معرفت‌شناسی اجتماعی می‌پردازد: این‌که در مواجهه با تنوع و تعارض باورهای دینی چه باید کرد. نشر دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی آن را منتشر کرده است و متن حاضر ترکیبی است از کتاب دکروز و مدخل مفصل جان پیتارد در دانشنامه‌ی اینترنتی فلسفه. مترجمان در مقدمه‌ی خود نشان داده‌اند که چگونه مسئله‌ی اختلاف‌نظر دینی از سطح یک بحث نظری صرف فراتر می‌رود و به تجربه‌ای زیسته در جوامع متکثر امروزی تبدیل می‌شود؛ جایی که افراد متدین ناگزیر با مؤمنان دیگر ادیان، خداناباوران و حتی نسخه‌های پیشین خود روبه‌رو می‌شوند. در بخش نخست، دکروز با تکیه بر معرفت‌شناسی اختلاف‌نظر، مفاهیمی مانند همتای معرفتی، شواهد مرتبه‌بالاتر، مصالحه‌گرایی و ابرام را وارد بحث می‌کند و آن‌ها را در بستر دین، تجربه‌ی دینی، تغییر کیش و مرجعیت دینی می‌آزماید. در بخش دوم، پیتارد تصویری فشرده و نظام‌مند از ادبیات فلسفی مربوط به اختلاف‌نظر دینی ارائه کرده است و نسبت این بحث را با کثرت‌گرایی دینی، تجربه‌ی دینی و نسبت ایمان و عقل روشن می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اختلاف نظر دینی

کتاب اختلاف‌نظر دینی اثری است که در دو بخش مستقل اما مرتبط سامان یافته است و هر دو بخش حول یک مسئله‌ی محوری می‌چرخند: وقتی انسان با باورهای دینی متعارض روبه‌رو می‌شود که دارندگان آن‌ها از نظر عقلانیت، دانش و صداقت شبیه او هستند، چه واکنشی از نظر معرفتی موجه است. در بخش اول، هلن دکروز در قالب شش فصل به‌تدریج از طرح مسئله تا پیشنهاد یک رویکرد تنظیمی پیش می‌رود. فصل اول با روایت تجربه‌ی جوزف اسمیت و طرح مفهوم «شواهد مرتبه‌بالاتر» نشان می‌دهد که اختلاف‌نظر دینی فقط اختلاف در محتوا نیست بلکه نوعی شاهد درباره‌ی خودِ فاعل معرفتی است. در ادامه، دکروز دو موضع اصلی در ادبیات اختلاف‌نظر یعنی مصالحه‌گرایی و ابرام را معرفی کرده است و با مثال‌هایی مانند «خداناباور خوش‌خیال» و «حساب ذهنی» نشان می‌دهد که چگونه این دو رویکرد در عمل به نتایج متفاوت می‌رسند. او سپس با تمایز میان معرفت‌شناسی تحلیلی و تنظیمی، بحث را از سطح تعریف مفاهیم به سطح پیشنهاد «روال‌های اعتقادی» می‌برد؛ یعنی الگوهایی برای این‌که فاعل معرفتی چگونه باورهای خود را شکل دهد، تعدیل کند یا به تعلیق درآورد. کتاب اختلاف‌نظر دینی در فصل‌های بعدی به حوزه‌هایی می‌رود که در آن‌ها اختلاف‌نظر دینی به‌طور ویژه‌ای پیچیده می‌شود. در فصل مربوط به «تأثیرات نامربوط» دکروز با الهام از غزالی و سنت فلسفه‌ی اسلامی نشان می‌دهد که چگونه محل تولد، تربیت و بافت فرهنگی می‌تواند مسیر باور دینی را تعیین کند و این سؤال را پیش می‌کشد که آیا آگاهی از این وابستگی‌ها باید به شک‌گرایی منجر شود یا می‌توان آن را به فرصتی برای تنظیم هنجارمند باور تبدیل کرد. فصل «تغییر کیش و اختلاف‌نظر با خودهای سابق» به اختلاف‌نظر درونی میان خودِ کنونی و خودِ گذشته می‌پردازد و با استفاده از ایده‌ی «تجربه‌ی تحول‌آفرین» توضیح می‌دهد که چرا ارزیابی عقلانیت تغییر دین ساده نیست. فصل «از اجماع عام چه استنباط می‌کنیم» استدلال‌های مبتنی بر توافق گسترده‌ی دینی را بازخوانی کرده است و در فصل «تخصص دینی و اختلاف‌نظر» با رجوع به الگوهایی مانند «متخصص به‌مثابه معلم» و بحث‌های ابن‌میمون، مسئله‌ی اعتماد به مرجعیت دینی در شرایط اختلاف متخصصان بررسی می‌شود. در فصل پایانی نیز دکروز نقش فلسفه را در مواجهه با تکثر دینی بازتعریف کرده است. بخش دوم کتاب که نوشته‌ی جان پیتارد است، ساختاری دانشنامه‌ای دارد و در چند محور اصلی، چیستی اختلاف‌نظر دینی، نسبت آن با تجربه‌ی دینی، استدلال‌های مصالحه‌جویانه و ابرام‌گرایانه، و پیوند آن با انحصارگرایی، شمول‌گرایی و کثرت‌گرایی دینی را مرور می‌کند. این دو متن در کنار هم تصویری نسبتاً کامل از بحث اختلاف‌نظر دینی در سنت فلسفه‌ی تحلیلی ارائه کرده‌اند.

خلاصه کتاب اختلاف نظر دینی

در این کتاب، مسئله‌ی اصلی این است که آگاهی از وجود دیگرانی که در مسائل دینی با ما اختلاف‌نظر دارند و آن‌ها را از نظر عقلانیت و فضیلت معرفتی هم‌سطح خود می‌دانیم، چه تأثیری باید بر درجه‌ی باور ما بگذارد. هلن دکروز با تکیه بر ادبیات معرفت‌شناسی اختلاف‌نظر، اختلاف‌نظر دینی را نوعی «شاهد مرتبه‌بالاتر» می‌داند؛ شاهدی که نه مستقیماً درباره‌ی صدق یا کذب گزاره‌های دینی، بلکه درباره‌ی وضعیت معرفتی خودِ ما اطلاعات می‌دهد. او نشان می‌دهد که مواجهه با تنوع دینی می‌تواند ما را به جمع‌آوری شواهد تازه، بازاندیشی در روال‌های اعتقادی و گاهی تعدیل درجه‌ی باور سوق دهد، بی‌آنکه لزوماً به لاادری‌گری فراگیر منتهی شود. دکروز دو موضع اصلی در برابر اختلاف‌نظر را توضیح داده است: مصالحه‌گرایی که بر اساس اصولی مانند «استقلال» و «یکتایی» توصیه می‌کند در مواجهه با همتای معرفتی مخالف، درجه‌ی باور خود را کاهش دهیم یا تعلیق کنیم؛ و ابرام که امکان پایبندی به باور پیشین را حتی در حضور مخالفان عقلانی باز می‌گذارد، به‌ویژه وقتی فرد به شواهد خصوصی مانند تجربه‌ی دینی یا زمینه‌های تفسیری خاص دسترسی دارد. او با بررسی مثال‌هایی از تاریخ مسیحیت، فلسفه‌ی اسلامی، و نیز پژوهش‌های روان‌شناسی شناختی نشان می‌دهد که باورهای دینی هم به شواهد حساس‌اند و هم به عوامل غیرمعرفتی مانند هویت، تربیت و اجتماع گره خورده‌اند. به همین دلیل، اختلاف‌نظر دینی نه می‌تواند کاملاً نادیده گرفته شود و نه می‌توان آن را با الگوهای ساده‌ی اختلاف در محاسبه‌ی ریاضی یکسان دانست. در فصل‌های میانی، کتاب به سه محور مهم می‌پردازد: نخست، «خودهای ممکن» و این پرسش که اگر فرد در فرهنگ یا دینی دیگر متولد می‌شد، احتمالاً چه باوری می‌داشت و آیا این آگاهی مشروعیت باور فعلی را تضعیف می‌کند. دوم، «تغییر کیش» و این‌که اختلاف‌نظر میان خودِ کنونی و خودِ گذشته چگونه باید ارزیابی شود، به‌ویژه وقتی تجربه‌ی دینی و تحول هویتی نقش پررنگی دارند. سوم، «اجماع عام» و این‌که توافق گسترده‌ی فرهنگ‌ها بر نوعی باور دینی چه وزنی در توجیه آن دارد. دکروز در هر سه محور، نوعی مصالحه‌گرایی «فروتنانه» را پیشنهاد کرده است که هم به شواهد مرتبه‌بالاتر و هم به پس‌زمینه‌ی شناختی و تجربی فاعل توجه دارد. در فصل مربوط به «تخصص دینی» نیز این پرسش طرح شده است که در اختلاف‌نظر میان عالمان دین، فرد غیرمتخصص چگونه باید اعتماد خود را توزیع کند. الگوی «متخصص به‌مثابه معلم» در اینجا مطرح شده است که بر توانایی تبیین، مسئولیت اخلاقی و شفافیت در ارائه‌ی دلایل تأکید دارد. در پایان، کتاب نقش فلسفه‌ی دین را در پرورش تواضع معرفتی، پالایش باورها و امکان‌سازی برای گفت‌وگوی بین‌دینی برجسته کرده است. متن جان پیتارد در بخش دوم، این مباحث را در قالبی فشرده‌تر مرور کرده و نسبت اختلاف‌نظر دینی را با کثرت‌گرایی دینی، تجربه‌ی دینی و مسئله‌ی داوری میان ادیان مختلف روشن کرده است.

چرا باید کتاب اختلاف نظر دینی را بخوانیم؟

این کتاب به‌جای طرح کلی‌گویی‌های آشنا درباره‌ی «تساهل» یا «پلورالیسم»، مسئله‌ی اختلاف‌نظر دینی را در سطحی دقیق و تحلیلی صورت‌بندی کرده است. خواننده در خلال فصل‌های مختلف می‌بیند که مفاهیمی مانند همتای معرفتی، شواهد مرتبه‌بالاتر، مصالحه‌گرایی و ابرام چگونه می‌توانند به فهم وضعیت‌های واقعی زندگی کمک کنند؛ وضعیت‌هایی مانند مواجهه‌ی یک مؤمن با خداناباوران تحصیل‌کرده، رویارویی با ادیان دیگر، یا بازنگری در باورهای دوران کودکی. کتاب اختلاف‌نظر دینی نشان داده است که می‌توان هم به عقلانیت و صداقت معرفتی پایبند بود و هم امکان باور دینی را جدی گرفت، بدون آنکه به نسبی‌گرایی کامل یا تعصب یک‌سویه فروغلتید. ویژگی دیگر این اثر پیوندزدن ادبیات فلسفه‌ی تحلیلی غرب با سنت‌های فکری اسلامی است. در مقدمه‌ی مترجمان و در خود متن دکروز، نمونه‌هایی از غزالی، آگوستین، آکویناس، متکلمان مسلمان و فیلسوفان معاصر مانند پلنتینگا و هیوم کنار هم قرار گرفته‌اند و نشان داده شده است که مسئله‌ی اختلاف‌نظر دینی ریشه‌های تاریخی عمیقی دارد. این ترکیب، کتاب را برای فضای فکری ایران معنادار کرده است؛ زیرا مسئله‌ی تنوع درون‌دینی و بین‌دینی در این فضا صرفاً یک بحث نظری نیست بلکه به تجربه‌ی روزمره‌ی نسل‌های مختلف گره خورده است. افزوده‌شدن مقاله‌ی جان پیتارد نیز امکان آن را فراهم کرده است که خواننده هم تصویری کلی و نظام‌مند از بحث به‌دست آورد و هم با تحلیل‌های جزئی‌تر و پیشنهادهای تنظیمی دکروز آشنا شود. برای کسانی که به‌دنبال فهمی جدی‌تر از نسبت ایمان، عقلانیت و تکثر دینی هستند، این کتاب می‌تواند نقطه‌ی شروعی غنی برای مطالعه و پژوهش باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، کلام و الهیات پیشنهاد می‌شود که به معرفت‌شناسی دین و مسئله‌ی کثرت‌گرایی دینی علاقه‌مند هستند. همچنین به طلاب و عالمان دینی که با پرسش‌های نسل جوان درباره‌ی حقانیت ادیان و مذاهب مختلف روبه‌رو می‌شوند، و به کسانی که تجربه‌ی تردید، تغییر باور دینی یا مواجهه‌ی جدی با ادیان دیگر را از سر گذرانده‌اند پیشنهاد می‌شود. برای علاقه‌مندان به گفت‌وگوی بین‌دینی و مطالعات تطبیقی دین نیز این کتاب منبعی مناسب برای آشنایی با ادبیات معاصر اختلاف‌نظر دینی است.