کتاب اختلاف نظر دینی

کتاب اختلاف‌ نظر دینی (Religious Disagreement) نوشته‌ هلن دکروز و جان پیتارد با ترجمه‌ غزاله حجتی و سید محمدتقی شاکری اثری است که به یکی از بحث‌برانگیزترین مسائل فلسفه‌ی دین و معرفت‌شناسی اجتماعی می‌پردازد: اینکه در مواجهه با تنوع و تعارض باورهای دینی چه باید کرد. نشر دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی این کتاب را منتشر کرده است که ترکیبی است از کتاب دکروز و مدخل مفصل جان پیتارد در دانشنامه‌ی اینترنتی فلسفه. مترجمان در مقدمه‌ی خود نشان داده‌اند که چگونه مسئله‌ی اختلاف‌نظر دینی از سطح یک بحث نظری صرف فراتر می‌رود و به تجربه‌ای زیسته در جوامع متکثر امروزی تبدیل می‌شود، جایی که افراد متدین ناگزیر با مؤمنان دیگر ادیان، خداناباوران و حتی نسخه‌های پیشین خود روبه‌رو می‌شوند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اختلاف نظر دینی

کتاب اختلاف‌ نظر دینی نوشته‌ی هلن دکروز و جان پیتارد اثری است که در دو بخش مستقل اما مرتبط سامان یافته است و هر دو بخش حول یک مسئله‌ی محوری می‌چرخند: وقتی انسان با باورهای دینی متعارض روبه‌رو می‌شود که دارندگان آن‌ها از نظر عقلانیت، دانش و صداقت شبیه او هستند، چه واکنشی از نظر معرفتی موجه است. در بخش اول، هلن دکروز در قالب شش فصل به‌تدریج از طرح مسئله تا پیشنهاد یک رویکرد تنظیمی پیش می‌رود.

کتاب اختلاف‌نظر دینی اثر هلن دکروز و جان پیتارد با طرح مفهوم شواهد مرتبه‌بالاتر نشان می‌دهد که اختلاف‌نظر دینی فقط اختلاف بر سر محتوا نیست، بلکه می‌تواند به ارزیابی دوباره‌ی توانایی‌ها و داوری‌های خودِ فاعل معرفتی نیز منجر شود. هلن دکروز در این مسیر دو رویکرد اصلی، یعنی مصالحه‌گرایی و ابرام را معرفی می‌کند و با مثال‌های گوناگون نشان می‌دهد که مواجهه با مخالفان هم‌سطح چگونه می‌تواند به حفظ، تعدیل یا تعلیق باورها بینجامد.

کتاب حاضر همچنین بحث را از سطح نظری به سطح عملی می‌کشاند و به این پرسش می‌پردازد که افراد در مواجهه با اختلاف‌نظرهای دینی چگونه باید باورهای خود را تنظیم کنند. در این میان، موضوعاتی مانند تأثیر محیط و تربیت بر شکل‌گیری باورهای دینی، تغییر کیش، اختلاف با خود گذشته، نقش توافق یا تکثر دینی و مسئله‌ی اعتماد به متخصصان و مراجع دینی بررسی می‌شود. در بخش‌های پایانی نیز نقش فلسفه در مواجهه با تکثر دینی و اختلاف‌نظر بازتعریف می‌شود. این مباحث تصویری کلی از مهم‌ترین محورهای کتاب ارائه می‌کنند و تنها بخشی از مباحث تفصیلی آن را در بر می‌گیرند.

بخش دوم کتاب که نوشته‌ی جان پیتارد است، ساختاری دانشنامه‌ای دارد و در چند محور اصلی، چیستی اختلاف‌نظر دینی، نسبت آن با تجربه‌ی دینی، استدلال‌های مصالحه‌جویانه و ابرام‌گرایانه و پیوند آن با انحصارگرایی، شمول‌گرایی و کثرت‌گرایی دینی را مرور می‌کند. این دو متن در کنار هم تصویری نسبتاً کامل از بحث اختلاف‌نظر دینی در سنت فلسفه‌ی تحلیلی ارائه کرده‌اند. جان پیتارد تصویری فشرده و نظام‌مند از ادبیات فلسفی مربوط به اختلاف‌نظر دینی ارائه کرده است و نسبت این بحث را با کثرت‌گرایی دینی، تجربه‌ی دینی و نسبت ایمان و عقل روشن می‌کند.

خلاصه کتاب اختلاف نظر دینی

مسئله‌ی اصلی کتاب اختلاف نظر دینی این است که آگاهی از وجود دیگرانی که در مسائل دینی با ما اختلاف‌نظر دارند و آن‌ها را از نظر عقلانیت و فضیلت معرفتی هم‌سطح خود می‌دانیم، چه تأثیری باید بر درجه‌ی باور ما بگذارد. هلن دکروز باتکیه‌بر ادبیات معرفت‌شناسی اختلاف‌نظر، اختلاف‌نظر دینی را نوعی شاهد مرتبه‌بالاتر می‌داند، شاهدی که نه مستقیماً درباره‌ی صدق یا کذب گزاره‌های دینی، بلکه درباره‌ی وضعیت معرفتی خودِ ما اطلاعات می‌دهد. او نشان می‌دهد که مواجهه با تنوع دینی می‌تواند ما را به جمع‌آوری شواهد تازه، بازاندیشی در روال‌های اعتقادی و گاهی تعدیل درجه‌ی باور سوق دهد، بی‌آنکه لزوماً به لاادری‌گری فراگیر منتهی شود. 

دکروز دو موضع اصلی در برابر اختلاف‌نظر را توضیح داده است: مصالحه‌گرایی که بر اساس اصولی مانند استقلال و یکتایی توصیه می‌کند در مواجهه با همتای معرفتی مخالف، درجه‌ی باور خود را کاهش دهیم یا تعلیق کنیم و ابرام که امکان پایبندی به باور پیشین را حتی در حضور مخالفان عقلانی باز می‌گذارد، به‌ویژه وقتی فرد به شواهد خصوصی مانند تجربه‌ی دینی یا زمینه‌های تفسیری خاص دسترسی دارد. او با بررسی مثال‌هایی از تاریخ مسیحیت، فلسفه‌ی اسلامی و نیز پژوهش‌های روان‌شناسی شناختی نشان می‌دهد که باورهای دینی هم به شواهد حساس‌ هستند و هم به عوامل غیرمعرفتی مانند هویت، تربیت و اجتماع گره خورده‌اند.

در فصل‌های میانی، کتاب به سه محور مهم می‌پردازد: نخست، خودهای ممکن و این پرسش که اگر فرد در فرهنگ یا دینی دیگر متولد می‌شد، احتمالاً چه باوری می‌داشت و آیا این آگاهی مشروعیت باور فعلی را تضعیف می‌کند. دوم، تغییر کیش و اینکه اختلاف‌نظر میان خودِ کنونی و خودِ گذشته چگونه باید ارزیابی شود، به‌ویژه وقتی تجربه‌ی دینی و تحول هویتی نقش پررنگی دارند. سوم، اجماع عام و اینکه توافق گسترده‌ی فرهنگ‌ها بر نوعی باور دینی چه وزنی در توجیه آن دارد. دکروز در هر سه محور، نوعی مصالحه‌گرایی فروتنانه را پیشنهاد کرده است که هم به شواهد مرتبه‌بالاتر و هم به پس‌زمینه‌ی شناختی و تجربی فاعل توجه دارد.

در فصل مربوط به تخصص دینی نیز این پرسش طرح شده است که در اختلاف‌نظر میان عالمان دین، فرد غیرمتخصص چگونه باید اعتماد خود را توزیع کند. الگوی متخصص به‌مثابه معلم در اینجا مطرح شده است که بر توانایی تبیین، مسئولیت اخلاقی و شفافیت در ارائه‌ی دلایل تأکید دارد. در پایان، کتاب نقش فلسفه‌ی دین را در پرورش تواضع معرفتی، پالایش باورها و امکان‌سازی برای گفت‌وگوی بین‌دینی برجسته کرده است. متن جان پیتارد در بخش دوم، این مباحث را در قالبی فشرده‌تر مرور کرده و نسبت اختلاف‌نظر دینی را با کثرت‌گرایی دینی، تجربه‌ی دینی و مسئله‌ی داوری میان ادیان مختلف روشن کرده است.

چرا باید کتاب اختلاف نظر دینی را بخوانیم؟

کتاب اختلاف نظر دینی به‌جای طرح کلی‌گویی‌های رایج درباره‌ی تساهل یا پلورالیسم، مسئله‌ی اختلاف‌نظر دینی را به‌صورت دقیق و تحلیلی بررسی کرده است. مفاهیمی مانند همتای معرفتی، شواهد مرتبه‌بالاتر، مصالحه‌گرایی و ابرام در این کتاب نشان می‌دهند که چگونه می‌توان در مواجهه با باورهای دینی متفاوت، هم به عقلانیت و صداقت معرفتی پایبند ماند و هم امکان باور دینی را جدی گرفت، بی‌آنکه به نسبی‌گرایی یا تعصب افراطی رسید.

ویژگی دیگر کتاب، پیوند فلسفه‌ی تحلیلی معاصر با سنت‌های فکری اسلامی و مسیحی است. در کنار اندیشمندانی چون پلنتینگا و هیوم، به آرای غزالی، آگوستین و آکویناس نیز اشاره شده و نشان داده شده است که مسئله‌ی اختلاف‌نظر دینی پیشینه‌ای طولانی دارد. افزوده‌شدن مقاله‌ی جان پیتارد نیز تصویری کامل‌تر از این بحث فراهم کرده و کتاب را به منبعی سودمند برای علاقه‌مندان به نسبت ایمان، عقلانیت و تکثر دینی تبدیل کرده است.

خواندن کتاب اختلاف نظر دینی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب اختلاف نظر دینی به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، کلام و الهیات پیشنهاد می‌شود که به معرفت‌شناسی دین و مسئله‌ی کثرت‌گرایی دینی علاقه‌مند هستند. این اثر همچنین به طلاب و عالمان دینی که با پرسش‌های نسل جوان درباره‌ی حقانیت ادیان و مذاهب مختلف روبه‌رو می‌شوند و به کسانی که تجربه‌ی تردید، تغییر باور دینی یا مواجهه‌ی جدی با ادیان دیگر را از سر گذرانده‌اند، پیشنهاد می‌شود. علاقه‌مندان به گفت‌وگوی بین‌دینی و مطالعات تطبیقی دین نیز از این کتاب بهره خواهند برد.