کتاب هزار و یک شب (جلد سوم)

کتاب هزار و یک شب (جلد سوم) ترجمه عبداللطیف طسوجی تبریزی اثری است که انتشارات باران خرد آن را منتشر کرده است و ادامه‌ی همان مجموعه‌ی مشهور قصه‌های شهرزاد و شهریار به زبان فارسی است. متن کتاب بر پایه‌ی ترجمه‌ی کلاسیک طسوجی است که نثر آن آمیخته‌ای از فارسی کهن، تعبیرهای عربی و لحن قصه‌گویانه‌ی مجلسی است و خواندنش حال‌وهوای حکایت‌شنیدن در شب‌های طولانی را زنده می‌کند. در این جلد، هم دنباله‌ی برخی حکایت‌های پیشین روایت شده و هم قصه‌های تازه‌ای مانند سرگذشت نعمت و نعم و آغاز حکایت علاءالدین ابوالشامات شکل می‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هزار و یک شب (جلد سوم)

کتاب هزار و یک شب (جلد سوم) ادامه‌ی زنجیره‌ی شب‌های پیاپی شهرزاد است که در آن عبداللطیف طسوجی تبریزی حکایت‌های عربی الف لیله و لیله را به فارسی برگردانده است. این جلد از جایی آغاز می‌شود که شماره‌ی شب‌ها به حدود دویست‌وسی‌ونه رسیده و تا شب‌های سیصد و بالاتر و سپس تا شب‌های پانصد و هفتاد و چندم پیش می‌رود. در بخش‌هایی از کتاب، شهرزاد هنوز مشغول به پایان‌بردن حکایت‌های طولانی جلدهای پیشین است.

ساختار کتاب همچنان بر پایه‌ی فصل‌بندی شب‌هاست: «چون شب دویست و چهلم برآمد»، «چون شب دویست و چهل و یکم برآمد» و… که هرکدام آغاز بخشی تازه از روایت یا ادامه‌ی بخش پیشین است. کتاب هزار و یک شب (جلد سوم) در نیمه‌ی دوم خود به‌تدریج از حکایت قمرالزمان عبور کرده و به حکایت مفصل دیگری می‌رسد که با عنوان «حکایت علاءالدین ابوالشامات» معرفی شده است.

در سراسر کتاب، شهرزاد هر بار در لحظه‌ای حساس سخن را قطع می‌کند: «چون قصه بدین جا رسید، بامداد شد و شهرزاد لب از داستان فروبست»، و شب بعد با جمله‌ی تکرارشونده‌ی «گفت: ای ملک جوانبخت!» ادامه می‌دهد. این شگرد باعث شده است که جلد سوم نیز مانند جلدهای دیگر، از رشته‌ای بلند از تعلیق‌ها، گسست‌ها و پیوندهای روایی تشکیل شود و خواننده را از شهری به شهر دیگر، از دربار به بازار و از قصر خلیفه تا دکان طبیب و کاروان بازرگانان ببرد.

خلاصه داستان هزار و یک شب (جلد سوم)

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

در هزار و یک شب (جلد سوم) چند خط اصلی روایت درهم تنیده شده است. یکی از مهم‌ترین آن‌ها سرگذشت نعمت بن ربیع کوفی و کنیزش نعم است. نعمت، جوانی چهارده‌ساله از خانواده‌ای سرشناس در کوفه است که دلبسته‌ی کنیزی به نام نعم شده و او را چون جان دوست می‌دارد. عجوزی حیله‌گر به اشاره‌ی حجاج، کنیز را با نیرنگ از خانه بیرون می‌برد و سرانجام سر از قصر خلیفه عبدالملک بن مروان در دمشق درمی‌آورد. نعم در قصر خلیفه بیمار می‌شود و طبیبان از درمانش درمی‌مانند، زیرا ریشه‌ی بیماری او عشق و دوری از نعمت است. در کوفه نیز نعمت از فراق نعم بیمار و رنجور می‌شود و طبیبان می‌گویند داروی او جز دیدار کنیز نیست. سپس با داستان‌پردازی و طرح سؤالاتی درباره‌ی انصاف پادشاهان، خلیفه را به عفو و بخشش وادار می‌کند تا در نهایت نعمت و نعم به یکدیگر بخشیده شوند و پس از مدتی به کوفه بازگردند.

در بخش دیگر کتاب، «باقی حکایت قمرالزمان» روایت می‌شود. پس از پایان این حکایت، شهرزاد حکایت تازه‌ای را آغاز می‌کند: «حکایت علاءالدین ابوالشامات». بازرگانی به نام محمود بلخی که در باطن مجوس است، با مهمانی‌ها و مهربانی‌های ظاهری به علاءالدین نزدیک می‌شود. در نزدیکی بغداد، عکام از همراهی با محمود برحذر می‌دارد و پیشنهاد می‌کند شبانه به شهر برسند، اما علاءالدین که بیشتر به نمایش ثروت و ورود نمایان به بغداد می‌اندیشد، بر ماندن در بیابان اصرار می‌کند. همان شب، سواران عرب به سرکردگی شیخ عجلان بر کاروان می‌تازند، عکام و سقا را می‌کشند و همه‌ی بارها را می‌برند و علاءالدین در میانه‌ی این فاجعه تنها می‌ماند؛ جایی که شهرزاد باز هم قصه را در نقطه‌ای پرتعلیق رها می‌کند.

چرا باید کتاب هزار و یک شب (جلد سوم) را بخوانیم؟

خواندن هزار و یک شب (جلد سوم) فرصتی است برای همراه‌شدن با لایه‌هایی از روایت که در آن عشق، سیاست، سفر، حیله و قضا و قدر در کنار هم قرار گرفته‌اند. تکرار ساختار شب‌ها، قطع‌کردن قصه در اوج تعلیق و پیوند دادن حکایت‌ها به یکدیگر، این جلد را به متنی تبدیل کرده است که هم برای دنبال‌کردن سرنوشت شخصیت‌های آشنا جذاب است و هم برای کشف قصه‌های تازه‌ای که در دل همان جهان رخ می‌دهد.

خواندن کتاب هزار و یک شب (جلد سوم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن هزار و یک شب (جلد سوم) به کسانی پیشنهاد می‌شود که به قصه‌های طولانی شرقی، فضاهای درباری و بازاری و روایت‌های درهم‌تنیده‌ی عاشقانه و ماجراجویانه علاقه‌مند هستند. همچنین به دوست‌داران نثر فارسی قدیم، پژوهشگران و دانشجویان ادبیات و فرهنگ اسلامی و کسانی که جلدهای پیشین هزار و یک شب را خوانده‌اند و می‌خواهند ادامه‌ی حکایت قمرالزمان و آغاز داستان علاءالدین ابوالشامات را دنبال کنند، پیشنهاد می‌شود.

درباره مجموعه هزار و یک شب

هزار و یک شب کتابی با نویسنده‌‌ی واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای لایه‌لایه از داستان‌های عامیانه‌ی خاورمیانه و جنوب آسیا است که طی قرن‌ها تکامل یافته است. قدیمی‌ترین لایه‌های این مجموعه برگرفته از اثری فارسی به نام «هزار افسان» از قرن هشتم میلادی است که خود داستان‌های هندی و ایرانی ساسانی قدیمی‌تری را در خود جای داده بود. چارچوب اصلی عربی، داستان شهرزاد و شهریار، احتمالاً در قرن نهم میلادی در بغداد، پایتخت خلافت عباسی، در دوره‌ای که اغلب عصر طلایی اسلام نامیده می‌شود، شکل گرفته است. مجموعه از آن‌جا به طور ارگانیک رشد کرد و کاتبان، قصه‌گویان و مترجمان داستان‌های جدیدی از مناطق مختلف از جمله مصر، سوریه و بین‌النهرین به آن افزودند. هیچ نسخه‌ی اصلی معتبری وجود ندارد؛ نسخه‌های خطی مختلف حاوی گزینش‌ها و چیدمان‌های متفاوتی از داستان‌ها هستند، برخی شامل کمتر از ۲۰۰ حکایت و برخی دیگر صدها حکایت هستند.

کشف اروپایی هزار و یک شب در اوایل قرن هجدهم با ترجمه‌ی فرانسوی آنتوان گالان (۱۷۱۷–۱۷۰۴) آغاز شد که این مجموعه را به مخاطبان غربی معرفی کرد و چندین داستان مشهور؛ از جمله «علاءالدین» و «علی بابا»، را که گالان ادعا می‌کرد از یک قصه‌گوی سوری در پاریس شنیده است، به آن افزود. ترجمه‌های بعدی، که مشهورترین آن‌ها توسط سر ریچارد فرانسیس برتون (۱۸۸۶–۱۸۸۵) انجام شد، این اثر را به طور گسترده به زبان انگلیسی در دسترس قرار داد، هر چند نسخه‌ی برتون به خاطر زبان کهن‌گرایانه و حفظ عناصر شهوانی‌تر که دیگر مترجمان آن‌ها را نرم یا حذف کرده بودند، شناخته می‌شود. از آن‌جا که هزار و یک شب مجموعه‌ای زنده و در حال تکامل است، هیچ «آثار کامل» قطعی‌ای وجود ندارد. نسخه‌های مدرن به اشکال بی‌شمار وجود دارند، از نسخه‌های انتقادی دانشگاهی که سعی در بازسازی نسخه‌های خطی قرون وسطایی دارند تا نسخه‌های کودکانه پیرایش‌شده و کتاب‌های هدیه‌ی مصور نفیس. این اثر توسط یونسکو به‌عنوان بخشی از حافظه‌ی جهانی ثبت شده است که نشان‌دهنده‌ی اهمیت پایدار فرهنگی جهانی آن است.