کتاب ابرشکوفایی

کتاب ابرشکوفایی (Superbloom) نوشته نیکلاس کار، به سراغ جهان شبکه‌های اجتماعی، اینترنت و رسانه‌های نو رفته و نشان داده چطور ابزارهایی که قرار بود ما را به هم نزدیک کنند، در عمل به تشدید گسست، فرسودگی ذهنی و چنددستگی اجتماعی منجر شده‌اند. این متن، نگاهش را از سطح فرد و مغز به سطح جامعه، فرهنگ و سیاست گسترش داده و با ترکیب مباحث تاریخی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و فلسفه، تصویری چندبعدی از عصر ارتباطات دیجیتال ترسیم کرده است. نشر خوب این کتاب را با ترجمه محمود حبیبی منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ابرشکوفایی

کتاب ابرشکوفایی با تمرکز بر ایده‌ی «رسانه همان پیام است» به سراغ این پرسش رفته که فناوری‌های ارتباطی جدید چگونه ساختار جامعه و ذهن اجتماعی را دگرگون کرده‌اند. نیکلاس کار با رجوع به تاریخ ارتباطات، از زبان و خط تا تلگراف، تلفن، رادیو و تلویزیون، توضیح داده که هر جهش فناورانه در این حوزه، نه‌فقط سرعت و حجم پیام‌ها را افزایش داده بلکه شکل روابط قدرت، مرجعیت، سیاست و حتی تجربه‌ی فردی از خود را تغییر داده است. نویسنده توضیح داده که چگونه اصل محرمانگی مکاتبات، شکل‌گیری ادارات پست، قوانین تلگراف و تلفن و بحث‌هایی مثل پرونده‌ی جرج کارلین و کمیسیون ارتباطات فدرال، به‌تدریج چارچوبی برای تنظیم رسانه‌های جمعی ساخته‌اند. سپس این چارچوب با ظهور شبکه‌های اجتماعی دچار بحران شده است؛ جایی که مرز بین خصوصی و عمومی، بین گفت‌وگوی شخصی و پخش همگانی، عملاً فرو می‌ریزد.

در ابرشکوفایی استعاره‌ی اصلی کتاب از دشت شقایق‌های واکر کانیون در نزدیکی لس‌آنجلس گرفته شده که در سال ۲۰۱۹ زیر هجوم اینفلوئنسرها و سلفی‌گرفتن‌های بی‌وقفه عملاً تخریب شد. کار از این ماجرا به‌عنوان نمادی از ابرشکوفایی پیام‌ها استفاده کرده است؛ وضعیتی که در آن هشتگ‌ها، نوتیفیکیشن‌ها و جریان بی‌پایان محتوا جای تجربه‌ی مستقیم و واقعیت را گرفته‌اند و الگوریتم‌ها به‌ جای ما تصمیم می‌گیرند چه ببینیم و به چه فکر کنیم.

خلاصه کتاب ابرشکوفایی

هسته‌ی فکری ابرشکوفایی این است که افزایش بی‌سابقه‌ی سرعت و حجم ارتباطات لزوماً به همدلی، آگاهی و صلح بیشتر منجر نمی‌شود؛ برعکس می‌تواند زمینه‌ساز سوءتفاهم، قطبی‌سازی و دستکاری جمعی شود. نیکلاس کار با مرور تاریخی نشان داده است که از تلگراف تا رادیو، هر بار که ابزارهای ارتباطی کارآمدتر شده‌اند، امیدی خوش‌بینانه شکل گرفته که جهان کوچک‌تر و صلح‌آمیزتر خواهد شد، اما نتیجه اغلب چیز دیگری بوده است؛ از نقش تلگراف در شتاب‌دادن به بحران‌های دیپلماتیک پیش از جنگ جهانی اول تا استفاده‌ی رادیو و رسانه‌های جمعی در خدمت تبلیغات و بسیج توده‌ها. در بخش‌های تحلیلی، کتاب توضیح می‌دهد که رسانه‌های دیجیتال امروز چگونه سه مرز مهم را مخدوش کرده‌اند: مرز بین خصوصی و عمومی، بین فرد و جمع، و بین ساختار و محتوا. پیام‌هایی که زمانی در قالب‌های مشخصی مثل نامه، روزنامه، برنامه‌ی رادیویی یا تلویزیونی منتشر می‌شدند، اکنون در یک جریان واحد و افقی در خبررسان‌ها و فیدها کنار هم قرار می‌گیرند؛ جایی که الگوریتم‌ها بر اساس محبوبیت و واکنش کاربران، نه بر اساس اهمیت یا حقیقت، آن‌ها را مرتب می‌کنند. 

کار نشان داده است که ابرشکوفایی پیام‌ها ذهن را در معرض سیلی از اطلاعات قرار می‌دهد که فرصت درنگ، تفکر و شکل‌گیری قضاوت پایدار را از بین می‌برد. کتاب همچنین به نقش شبکه‌های اجتماعی در تبدیل هر فرد به سردبیر می‌پردازد؛ اما سردبیری که اولویت‌هایش را الگوریتم‌ها شکل می‌دهند. این وضعیت زمینه‌ی گسترش اخبار جعلی، عملیات روانی، پوپولیسم و قبیله‌گرایی دیجیتال را فراهم کرده است. در عین حال، نویسنده تأکید کرده است که نقد او نفی مطلق فناوری نیست؛ بلکه دعوتی است به دیدن رسانه‌های ارتباطی به‌ عنوان پدیده‌هایی انسانی و پیچیده که باید در بافتار اجتماعی و فرهنگی فهم و هدایت شوند. پیام نهایی کتاب این است که مهار کامل این فناوری‌ها دیگر ممکن نیست، اما هنوز می‌توان با بازنگری در رفتار دیجیتال، بازتعریف مرزهای حریم خصوصی، و تقویت حس مسئولیت فردی و جمعی، از شدت فرسایش ذهنی و گسست اجتماعی کاست.

چرا باید کتاب ابرشکوفایی را بخوانیم؟

این کتاب نشان می‌دهد چرا همان ابزارهایی که قرار بوده آگاهی و دموکراسی را تقویت کنند، می‌توانند به ابزار قطبی‌سازی، نظارت و دستکاری احساسات عمومی تبدیل شوند. خواندن این اثر امکان می‌دهد جایگاه شبکه‌های اجتماعی در امتداد تاریخ طولانی‌تر رسانه‌ها دیده شود؛ از خط و چاپ تا تلگراف، تلفن، رادیو و تلویزیون. این کتاب همچنین کمک می‌کند سازوکارهای پنهان پشت فیدها، هشتگ‌ها و الگوریتم‌ها بهتر فهمیده شود. ابرشکوفایی نه نسخه‌ای برای قطع ارتباط، بلکه دعوتی به درنگ در میانه‌ی سیل پیام‌هاست.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

ابرشکوفایی به کسانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی فهم عمیق‌تر شبکه‌های اجتماعی، اینترنت و تأثیر آن‌ها بر جامعه و سیاست را دارند؛ به دانشجویان و علاقه‌مندان به حوزه‌های ارتباطات، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و مطالعات رسانه؛ به فعالان رسانه‌ای، روزنامه‌نگاران و تولیدکنندگان محتوا که می‌خواهند جایگاه حرفه‌شان را در ساختاری بزرگ‌تر بشناسند.

بخشی از کتاب ابرشکوفایی

«سخت بتوان کسی را بی‌ربط‌تر از چارلز هورتون کولی با فضای هزل‌‌آمیز و پرهیاهوی شبکه‌های اجتماعی یافت. او در سال ۱۸۶۴ در یک خانوادۀ اصیل در منطقۀ میدوِسترن به دنیا آمد. پدرش وکیلی برجسته بود و کودکی‌اش در بیماری و انزوا گذشت. همواره از بیماری‌های گوارشی ناشناخته اما ضعیف‌کننده رنج می‌برد. دفع مزاج برایش عذاب‌آور بود. در دفترچۀ خاطراتش نوشت: «گاهی فکر می‌کنم به درد هیچ کاری جز زندگی در صومعه نمی‌خورم» و درمورد روابط اجتماعی‌اش نوشت: «حس می‌کنم از خودم تبعید شده‌ام.» در بزرگسالی نیز گوشه‌گیر بود. بعدها استاد دانشگاه میشیگان شد. اوایلْ اقتصاد تدریس می‌کرد اما بعد به اتفاق تعدادی دیگر گروه جامعه‌شناسی این دانشگاه را بنیاد گذاشت. در تمام مدت به‌ندرت با اساتید دیگر دمخور می‌شد و کم پیش می‌آمد با کسی خارج از حلقۀ خانواده و دوستانش هم‌کلام شود. بیشتر اوقاتش را تنها در دفترش در آن‌آربر به مطالعه و تفکر می‌پرداخت و هرازچندگاهی هم به کلبۀ دورافتاده‌ای در کنار دریاچه می‌رفت که خودش در منطقۀ شمالی میشیگان وودز ساخته بود. یکی از بستگانش پس از مرگ او در ۱۹۲۹ درباره‌اش گفت: "به‌ندرت می‌شود یک آمریکایی امروزی یافت که بتواند مثل او از هیاهوی عصر ما کناره بگیرد."

کولی برخلاف سلوک محجوبانه و راهبانه‌اش متفکری صریح و اصیل در زمینۀ روابط اجتماعی از آب درآمد. هرچیزی را که عملاً نمی‌توانست مستقیم تجربه کند، در خلوت ذهنش به محک تحلیل و بررسی می‌زد. در دورانی از جامعه‌شناسی می‌نوشت که این رشته هنوز در آغاز راهش بود و داشت سعی می‌کرد مسیرش را از علم اقتصاد و سیاست جدا کند.»