کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات نوشتۀ مولانا ابوالکلام آزاد با ترجمه‌ی مسلم زمانی و علی‌اصغر قهرمانی‌مقبل اثری است که به یکی از بحث‌برانگیزترین پرسش‌های تاریخ تفسیر قرآن می‌پردازد: این‌که ذوالقرنینِ سوره‌ی کهف چه کسی است و چه نسبتی با کورش هخامنشی و روایت‌های تورات دارد. نشر نی آن را منتشر کرده است. مترجمان در مقدمه‌ی مفصل خود، هم پیشینه‌ی نظریه‌ی «کورش = ذوالقرنین» را در ایران و جهان اسلام مرور کرده‌اند و هم ماجرای ترجمه‌های پیشین، به‌ویژه ترجمۀ باستانی پاریزی، و کاستی‌های آن را توضیح داده‌اند. سپس زندگی و اندیشه‌ی مولانا ابوالکلام آزاد، مفسر قرآن، سیاست‌مدار و روشنفکر هندی، به‌تفصیل معرفی شده است تا جایگاه علمی و فکری او در میان مفسران و متفکران مسلمان روشن شود. متن اصلی کتاب در ادامه، با رویکردی تحلیلی، آیات ذوالقرنین در سوره‌ی کهف را با اسفار عهد عتیق، تاریخ یهود، تاریخ هخامنشیان و یافته‌های باستان‌شناسی ایران کنار هم می‌گذارد و می‌کوشد نشان دهد که چرا کورش می‌تواند همان ذوالقرنینِ قرآن باشد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات با مقدمه‌ای تحلیلی از مترجمان آغاز می‌شود که در آن، مسیر دگرگونی یک باور دیرینه توضیح داده شده است: این‌که چگونه در اغلب آثار تاریخی و تفسیریِ فارسی و عربی، ذوالقرنین قرن‌ها تقریباً به‌طور مسلّم با اسکندر مقدونی یکی دانسته می‌شد و چگونه انتشار آرای مولانا ابوالکلام آزاد در ۱۹۵۰ این تصویر را دگرگون کرد. مترجمان، ضمن معرفی کتاب‌ها و مقالاتی که پس از آن در ایران و جهان اسلام در تأیید یا نقد این نظریه نوشته شده، جایگاه پژوهش آزاد را در میان این آثار نشان داده‌اند. سپس زندگی‌نامه‌ی مفصل ابوالکلام آزاد آمده است: از ریشه‌های خانوادگی او در هرات و مکه و کلکته، تا تحصیلات سنتی در علوم دینی، آشنایی خودآموز با فلسفه و علوم جدید، سفر به سرزمین‌های اسلامی، نقش او در جنبش استقلال هند، همراهی‌اش با گاندی و نهرو، مخالفتش با تجزیه‌ی هند و پذیرش وزارت آموزش و پرورش پس از استقلال. در همین بخش، کتاب بزرگ او ترجمان القرآن و جایگاهش در ادبیات اردو و تفسیر قرآن معرفی شده و توضیح داده شده است که بحث ذوالقرنین در اصل بخشی از همین تفسیر بوده که آزاد آن را به عربی بازنویسی و در مجله‌ی ثقافة الهند در شش فصل منتشر کرده است. در ادامه‌ی کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات، مترجمان به‌تفصیل ماجرای ترجمه‌ی نخستین این مقالات به فارسی توسط باستانی پاریزی را بازگو کرده‌اند؛ از سفارش سفارت هند و شتاب ترجمه تا چاپ محدود و استقبال گسترده‌ی جامعه‌ی ایرانی. سپس با ذکر نمونه‌های متعدد، نشان داده‌اند که چرا به ترجمۀ دوباره احساس نیاز کرده‌اند: افتادگی جمله‌ها و بندهای کامل، ترجمه‌های نادقیقِ واژه‌هایی مانند «نحاس»، اشتباه در اعداد و قرون، خلط نام‌های خاص و آمیختگی پانوشت‌های مؤلف و مترجم. آن‌ها روش خود را در این ترجمه توضیح داده‌اند: تفکیک دقیق تعلیقات مؤلف از توضیحات مترجمان، استفاده از منابع مرجع فارسی و عربی و نرم‌افزارهای پژوهشی، و افزودن بخشی مستقل برای تعلیقات و فهرست اعلام. پس از این مقدمه‌ی طولانی، متن عربیِ آزاد به فارسی برگردانده شده است؛ متنی که در فصل اول به آیات ذوالقرنین در سوره‌ی کهف و ویژگی‌های این شخصیت در قرآن می‌پردازد، در فصل دوم تاریخ قوم یهود، اسفار اِشعیا، اِرمیا و دانیال و رؤیای «قوچ دوشاخ» را بررسی می‌کند، در فصل سوم تاریخ هخامنشیان و شخصیت کورش را بر اساس منابع یونانی و یافته‌های باستان‌شناسی (از جمله مجسمه‌ی بال‌دار و دوشاخ کورش در مرغاب) شرح می‌دهد و در فصل‌های بعدی به تطبیق جزئیات قرآنی با داده‌های تاریخی و نقد دیدگاه‌هایی مانند «ذوالقرنینِ یمنی» یا «ذوالقرنین = اسکندر مقدونی» می‌پردازد.

خلاصه کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

متن اصلی کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات از مسئله‌ای روشن آغاز می‌کند: قرآن در سوره‌ی کهف از پادشاهی به نام ذوالقرنین سخن می‌گوید که خداوند او را در زمین توانمند کرده، به او «اسباب» داده، او را در سه سفر بزرگ به مغرب، مشرق و میان دو سد همراهی کرده و از ساختن سدی آهنین در برابر یأجوج و مأجوج، ایمان او به خدا و روز واپسین و عدالتش در رفتار با مردمان خبر داده است. مولانا ابوالکلام آزاد این ویژگی‌ها را فهرست می‌کند و نشان می‌دهد که مفسران قدیم، به‌جای جست‌وجوی مصداق تاریخی، بیشتر درگیر بحث‌هایی مانند پیامبر بودن یا نبودن ذوالقرنین شده‌اند و در تعیین هویت او میان پادشاهان حِمیَری یمن و اسکندر مقدونی سرگردان مانده‌اند؛ درحالی‌که هیچ‌یک از این گزینه‌ها با اوصاف قرآنی و شواهد تاریخی سازگار نیست. آزاد سپس نقطه‌ی عزیمت خود را روشن می‌کند: چون پرسش از ذوالقرنین به‌گفته‌ی روایات از سوی یهود مطرح شده، باید سرنخ را در اسفار یهود جست. او به سراغ سِفر دانیال می‌رود که در آن دانیال در دوران اسارت یهود در بابل رؤیای «قوچ دوشاخ» را می‌بیند؛ قوچی که به‌تصریح متن، نماد اتحاد دو مملکت ماد و پارس و پادشاه نیرومند آن است و در برابرش «بز نرِ یک‌شاخ» یونان و نخستین پادشاهش (اسکندر) قرار دارد. آزاد نشان می‌دهد که در متن عبری، قوچ با عبارت «له قرنَین» توصیف شده که در عربی «له قرنان» و در اصطلاح «ذوالقرنین» است. او این رؤیا را کنار پیشگویی‌های اِشعیا و اِرمیا می‌گذارد که در آن‌ها کورش (خورِش) به‌صراحت با نام خوانده می‌شود، «چوپان خدا» و «مسیح خدا» لقب می‌گیرد، «عقاب شرق» نامیده می‌شود و مأمور آزادی یهود از اسارت بابل و بازسازی اورشلیم معرفی می‌شود. در گام بعد، کتاب به نقد تاریخی این اسفار می‌پردازد: این‌که پژوهشگران جدید، کتاب اِشعیا را حاصل کار سه نویسنده در سه دوره می‌دانند، در اصالت پیشگویی‌های پیش از وقوع تردید کرده‌اند و زمان نگارش سِفر دانیال را به سده‌ی نخست پیش از میلاد نزدیک می‌دانند. آزاد، بدون ورود به داوری کلامی، تأکید می‌کند که برای بحث او، مهم باور قومی یهود است: یهودیان کورش را منجی موعود، تحقق وعده‌های الهی و همان «قوچ دوشاخ» می‌دانستند و طبیعی است که در زبان عربیِ یهودیانِ حجاز، این تصویر به لقب «ذوالقرنین» تبدیل شده باشد. سپس تاریخ هخامنشیان و شخصیت کورش را بر اساس منابع یونانی و کتیبه‌ها مرور می‌کند: اتحاد ماد و پارس، فتح لیدی و بابل، رفتار ملایم با مغلوبان، فرمان آزادی یهود و اجازه‌ی بازسازی معبد. در این میان، کشف مجسمه‌ی سنگی کورش در مرغاب، با دو شاخ قوچ بر سر و دو بال عقاب در دو سوی بدن، برای او حلقه‌ی اتصال مهمی است: تصویری که هم رؤیای دانیال («قوچ دوشاخ») و هم تعبیر اِشعیا («عقاب شرق») را در یک نماد پادشاهی جمع کرده است. آزاد از این‌جا به بعد، با کنار هم گذاشتن اوصاف قرآنی، پیشینه‌ی یهودیِ لقب، تاریخ کورش و شواهد باستان‌شناسی، استدلال می‌کند که ذوالقرنینِ قرآن همان کورش هخامنشی است و نه اسکندر یا پادشاهی یمنی؛ و نشان می‌دهد که چگونه تصویر قرآنیِ پادشاهی مؤمن، دادگر، غیرمال‌اندوز و سازنده‌ی سد، با چهره‌ی کورش در منابع مختلف هم‌خوانی دارد.

چرا باید کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات را بخوانیم؟

کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات برای کسانی که به پیوند میان متن مقدس، تاریخ و باستان‌شناسی علاقه‌مند هستند، نمونه‌ای کم‌نظیر از یک پژوهش تطبیقی است. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از دل چند آیه‌ی سوره‌ی کهف، به سراغ اسفار عهد عتیق، تاریخ یهود، تاریخ هخامنشیان، روایات اسلامی و یافته‌های باستان‌شناسی رفت و آن‌ها را در یک استدلال منسجم کنار هم نشاند. خواننده در خلال این مسیر، هم با زندگی و شخصیت فکری مولانا ابوالکلام آزاد آشنا می‌شود، هم با تاریخ فکری بحث ذوالقرنین در تفاسیر اسلامی و هم با جزئیات جالبی از تاریخ ایران باستان، از کورش و داریوش تا استخر و مرغاب و مجسمه‌ی بال‌دار کورش. از سوی دیگر، مقدمه‌ی مترجمان فرصتی است برای دیدن پشت‌صحنه‌ی یک ترجمه‌ی علمی: این‌که چگونه افتادگی‌ها و خطاهای یک ترجمه‌ی مشهور شناسایی شده، چه معیارهایی برای بازترجمه در نظر گرفته شده و تعلیقات چگونه سامان یافته است. این اثر همچنین نشان می‌دهد که چگونه یک مفسر مسلمانِ هندی، با تکیه بر منابع یهودی و یونانی و ایرانی، می‌تواند روایتی تازه از یک مسئله‌ی تفسیری ارائه کند و در عین حال، نسبت خود را با نقد تاریخیِ عهد عتیق روشن نگه دارد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعۀ کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات به علاقه‌مندان تفسیر قرآن، دانشجویان و پژوهشگران الهیات، ادیان، تاریخ ایران باستان و مطالعات یهود، و کسانی که به بحث‌های هویتی پیرامون کورش و جایگاه او در متون دینی توجه دارند پیشنهاد می‌شود. همچنین برای خوانندگانی که به فرایند ترجمه‌ی متون دینی و تاریخی و نقد ترجمه‌های پیشین علاقه‌مند هستند مناسب است.

بخشی از کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

«آنچه اکنون در پی یافتن پاسخی برای آن‌ایم مسئله‌ای است تاریخی و پیچیده که پژوهشگران را از قدیم‌الایام دچار سردرگمی و سرگشتگی کرده است. قضیه از این قرار است که قرآن کریم از یکی از پادشاهان کهن به نام ذوالقرنین سخن به میان می‌آورد؛ حال، پرسش این است که این پادشاه کیست، نامش از کجا بر زبان‌ها افتاده، برای چه چنین لقب شگفت‌آوری گرفته، چه فکر و اندیشه‌ای پشت این لقب است و صاحبانِ این اندیشه چه کسانی هستند؟ آیا حقیقتاً، پادشاهی با این لقب وجود داشته است، یا این‌که نه، ماجرای او صرفاً افسانه‌ای است از افسانه‌های پیشینیان. پرسش‌هایی از این دست موضوعِ مورد بحثِ ما را احاطه کرده و چندین و چند سده خِرد و اندیشۀ اندیشمندان و پژوهشگران را به خود مشغول داشته است که با وجود کوشش‌های جانکاهِ خود نتوانسته‌اند به پاسخی قانع‌کننده دست یابند. تحقیق و پژوهشی که آغاز کرده‌ایم، به گمان خودِ ما، نه‌تنها پاسخ نهاییِ مسئله را به دست می‌دهد، بلکه به همۀ پرسش‌هایی که در این زمینه مطرح می‌شود پاسخی درخور و بایسته می‌دهد و موضوع را برای همگان روشن می‌کند؛ ازاین‌رو شایسته است که پژوهشگران، این پژوهش را مورد توجه قرار دهند. در سورۀ کهف، از شخصی با لقب ذوالقرنین یاد می‌شود که در روزگاران کهن می‌زیسته است. آیاتی از این سوره داستان او را چنین بازگو می‌کند: (وَیَسْأَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً...) تا آن‌جا که می‌فرماید: (قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبّی فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبّی جَعَلَهُ دَکَّاءَ وَکَانَ وَعْدُ رَبّی حَقّاً). از ظاهرِ آیات چنین برمی‌آید که از پیامبر اسلام سؤالی می‌کنند و آیاتِ یادشده در پاسخ به آن سؤال نازل می‌شود. ترمذی، نسائی و احمد بن حنبل در مسند خویش روایت می‌کنند که قریش، با اشارتی از سوی دانشمندان یهود، دربارۀ اموری ازجمله در مورد موضوع مربوط به ذوالقرنین از پیامبر می‌پرسند او چه کسی بوده و چه کارهایی کرده است. قرطبی به نقل از سدی می‌گوید: یهود از پیامبر پرسیدند ما را از پیامبری خبر ده که حضرت خداوندگار تنها یک بار در تورات از او یاد کرده است. حضرت فرمود چه کسی را منظور می‌دارید؟ گفتند: ذوالقرنین.»