کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات نوشته مولانا ابوالکلام آزاد، به یکی از بحث‌برانگیزترین پرسش‌های تاریخ تفسیر قرآن می‌پردازد: این‌که ذوالقرنینِ اشاره‌شده در آیات قرآنی چه کسی است و چه نسبتی با کورش هخامنشی و روایت‌های تورات دارد. کتاب با رویکردی تحلیلی، آیات ذوالقرنین در سوره‌ی کهف را با اسفار عهد عتیق، تاریخ یهود، تاریخ هخامنشیان و یافته‌های باستان‌شناسی ایران تطبیق می‌دهد و می‌کوشد نشان دهد چرا کورش می‌تواند همان ذوالقرنینِ قرآن باشد. مسلم زمانی و علی‌اصغر قهرمانی مقبل این کتاب را ترجمه و نشر نی آن را منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات، گزارشی تحقیقی از مولانا ابوالکلام آزاد است که با ترجمه و ویرایشی تازه، به بازخوانی یکی از معماهای دیرینه‌ی تفسیری و تاریخی می‌پردازد. این اثر نقطه‌ی عطفی در مطالعات قرآنی معاصر محسوب می‌شود؛ چرا که برای نخستین‌بار با رویکردی مستند و تطبیقی، این انگاره‌ی چندصدساله را که ذوالقرنین همان اسکندر مقدونی است، به چالش کشید و با کمک شواهد باستان‌شناسی و متون عهد عتیق، فرضیه‌ی انطباق این شخصیت بر کورش هخامنشی را صورت‌بندی کرد. بخش مهمی از ارزش این چاپ جدید، در مقدمه‌ی تحلیلی و انتقادی مترجمان نهفته است که ضمن ترسیم پرتره‌ای دقیق از زندگی سیاسی و علمی ابوالکلام آزاد (وزیر فرهنگ هند و مفسر بزرگ قرآن)، به آسیب‌شناسی ترجمه‌های پیشین پرداخته‌اند. آن‌ها با دقت پژوهشی، لغزش‌های ترجمه‌ی مشهور باستانی پاریزی را اصلاح کرده و با تفکیک تعلیقات و افزودن منابع مرجع، متنی پیراسته ارائه داده‌اند. آزاد در کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات، با پیوند زدن آیات سوره‌ی کهف به رؤیای قوچ دوشاخ در کتاب دانیال نبی و تطبیق آن با تندیس کورش در پاسارگاد، استدلالی چندبعدی ارائه می‌دهد که در آن، صفات اخلاقی ذوالقرنین در قرآن با منش انسانی کورش در تاریخ هم‌سو می‌شود. این اثر تنها یک تطبیق تاریخی نیست، بلکه نمونه‌ای از تلاش اندیشمندان مسلمان برای پیوند میان متون مقدس و یافته‌های نوین تاریخی و باستان‌شناختی است.

خلاصه کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

متن اصلی کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات از مسئله‌ای روشن آغاز می‌کند: قرآن در سوره‌ی کهف از پادشاهی به نام ذوالقرنین سخن می‌گوید که خداوند او را در زمین توانمند کرده، به او اسباب داده، او را در سه سفر بزرگ به مغرب، مشرق و میان دو سد همراهی کرده و از ساختن سدی آهنین در برابر یأجوج و مأجوج، ایمان او به خدا و روز واپسین و عدالتش در رفتار با مردمان خبر داده است. مولانا ابوالکلام آزاد این ویژگی‌ها را فهرست می‌کند و نشان می‌دهد که مفسران قدیم، به‌ جای جست‌وجوی مصداق تاریخی، بیشتر درگیر بحث‌هایی مانند پیامبر بودن یا نبودن ذوالقرنین شده‌اند و در تعیین هویت او میان پادشاهان یمن و اسکندر مقدونی سرگردان مانده‌اند؛ درحالی‌که هیچ‌یک از این گزینه‌ها با اوصاف قرآنی و شواهد تاریخی سازگار نیست. 

آزاد سپس نقطه‌ی عزیمت خود را روشن می‌کند: چون پرسش از ذوالقرنین به‌ گفته‌ی روایات از سوی یهود مطرح شده، باید سرنخ را در اسفار یهود جست. او به سراغ سِفر دانیال می‌رود که در آن دانیال در دوران اسارت یهود در بابل رؤیای قوچ دوشاخ را می‌بیند؛ قوچی که به‌ تصریح متن، نماد اتحاد دو مملکت ماد و پارس و پادشاه نیرومند آن است و در برابرش بز نرِ یک‌شاخ یونان و نخستین پادشاهش (اسکندر) قرار دارد. آزاد نشان می‌دهد که در متن عبری، قوچ با عبارت له قرنَین توصیف شده که در عربی له قرنان و در اصطلاح ذوالقرنین است. او این رؤیا را کنار پیشگویی‌های اِشعیا و اِرمیا می‌گذارد که در آن‌ها کورش (خورِش) به‌صراحت با نام خوانده می‌شود، چوپان خدا و مسیح خدا لقب می‌گیرد، عقاب شرق نامیده می‌شود و مأمور آزادی یهود از اسارت بابل و بازسازی اورشلیم معرفی می‌شود. 

در گام بعد، کتاب به نقد تاریخی این اسفار می‌پردازد: این‌که پژوهشگران جدید، کتاب اِشعیا را حاصل کار سه نویسنده در سه دوره می‌دانند، در اصالت پیشگویی‌های پیش از وقوع تردید کرده‌اند و زمان نگارش سِفر دانیال را به سده‌ی نخست پیش از میلاد نزدیک می‌دانند. سپس تاریخ هخامنشیان و شخصیت کورش را بر اساس منابع یونانی و کتیبه‌ها مرور می‌کند: اتحاد ماد و پارس، فتح بابل، رفتار ملایم با مغلوبان، فرمان آزادی یهود و اجازه‌ی بازسازی معبد. آزاد از این‌جا به بعد، با کنار هم گذاشتن اوصاف قرآنی، پیشینه‌ی یهودی لقب، تاریخ کورش و شواهد باستان‌شناسی، استدلال می‌کند که ذوالقرنینِ قرآن همان کورش هخامنشی است و نه اسکندر یا پادشاهی یمنی؛ و نشان می‌دهد که چگونه تصویر قرآنیِ پادشاهی مؤمن، دادگر، غیرمال‌اندوز و سازنده‌ی سد، با چهره‌ی کورش در منابع مختلف همخوانی دارد.

چرا باید کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات را بخوانیم؟

این کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از دل چند آیه‌ی سوره‌ی کهف، به سراغ اسفار عهد عتیق، تاریخ یهود، تاریخ هخامنشیان، روایات اسلامی و یافته‌های باستان‌شناسی رفت و آن‌ها را در یک استدلال منسجم کنار هم نشاند. از سوی دیگر، مقدمه‌ی مترجمان فرصتی است برای دیدن پشت‌صحنه‌ی یک ترجمه‌ی علمی: این‌که چگونه افتادگی‌ها و خطاهای یک ترجمه‌ی مشهور شناسایی شده، چه معیارهایی برای بازترجمه در نظر گرفته شده و تعلیقات چگونه سامان یافته است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات به علاقه‌مندان به تفسیر قرآن، دانشجویان و پژوهشگران الهیات، ادیان، تاریخ ایران باستان و مطالعات یهود پیشنهاد می‌شود.

درباره مولانا ابوالکلام آزاد

مولانا ابوالکلام آزاد (Maulana Abul Kalam Azad) (۱۸۸۸-۱۹۵۸) دانشمند، متفکر، روزنامه‌نگار و یکی از رهبران برجسته‌ی جنبش استقلال هند بود که به عنوان نماد اتحاد میان مسلمانان و هندوها شناخته می‌شود. او که در جوانی با انتشار نشریاتی چون الهلال، صدای رسا و منتقد استعمار بریتانیا بود، به‌زودی به یکی از یاران نزدیک مهاتما گاندی و جواهر لعل نهرو تبدیل شد. مولانا آزاد با تکیه بر تفسیری روشنفکرانه و انسانی از آموزه‌های اسلامی، همواره با طرح تجزیه‌ی هند مخالفت کرد و بر ضرورت همزیستی مسالمت‌آمیز میان تمام ادیان در یک کشور واحد تأکید ورزید. او پس از استقلال هند، به عنوان اولین وزیر آموزش و پرورش این کشور منصوب شد و شالوده‌ی نظام آموزشی مدرن هند را بنا نهاد؛ تأسیس مؤسسات معتبری همچون انستیتو تکنولوژی هند (IIT) و آکادمی‌های ملی هنر و ادبیات از میراث ماندگار اوست. آزاد علاوه بر نقش سیاسی، ادیبی توانا و مفسری نواندیش بود که اثر مشهورش، «ترجمان‌القرآن»، از مهم‌ترین متون تفسیری معاصر به شمار می‌رود. به پاس خدمات بی‌شمار او در راه علم و آزادی، سالروز تولد وی در هند به عنوان روز ملی آموزش گرامی داشته می‌شود.

بخشی از کتاب کورش یا ذوالقرنین قرآن و تورات

«در عهد عتیق سِفری منسوب به دانیالِ نبی وجود دارد که در آن برخی از کارهای دانیال و برخی از آنچه در رؤیای وی به روزگار اسارتِ یهود در بابل بر او آشکار شد آمده است.

دوران اسارت یهود، دوران آزمایش بسیار سختی برای آنان بود؛ سرزمینشان اشغال شده، قومیّتشان پایمال و پرستشگاه مقدسشان ویران شده بود؛ ازاین‌رو، در رنج و اندوهی بس بزرگ روزگار می‌گذراندند؛ نمی‌دانستند چگونه و چه هنگام اسارتشان به آزادی، و اندوهشان به شادی بدل می‌شود و قومیّتشان حیات خود را از سر می‌گیرد. سِفر یادشده برای ما بیان می‌دارد که در چنان روزگارِ تیره‌وتاری دانیال نبی ظهور می‌کند، و با پیشگویی‌های شگفت‌آور و خِردِ والای خود به دربار پادشاهان بابل راه پیدا می‌کند و در نزد آنان منزلت و جایگاهی بلند می‌یابد؛ به گونه‌ای که مقام او برتر از مقام همۀ ساحران و طالع‌بینان می‌شود.

دانیال در سومین سالِ جلوسِ بیلشاصّر بر تخت سلطنت، رؤیایی می‌بیند که رخدادهای قریب‌الوقوع را بر وی آشکار می‌کند. در باب هشتم کتاب رؤیای او چنین آمده است:

در سال سومِ بر تخت نشستن پادشاه بیلشاصّر در شهر شوش از ولایت عیلام بر جانب رود اَولائی بودم که این رؤیا را برای دومین بار دیدم: قوچی را دیدم ایستاده بر کنارِ رود با دو شاخ بلند که یکی از آن دوشاخ به سوی پشتش کج شده بود؛ قوچ را دیدم که با شاخِ خود باختر و شمال و جنوب را شاخ می‌زد و هیچ حیوانی را در مقابل آن یارای ایستادن و رویارویی نبود؛ قوچ هرچه می‌خواست می‌کرد. قوچ، بسیار بزرگ شد. در چنین هنگامه‌ای که در حال اندیشیدن در این پدیده می‌بودم به ناگاه بز نری را دیدم که از سوی باختر به پیش آمد و همۀ روی زمین را فرا گرفت. در فاصلۀ میان دو چشمِ این بز نر، شاخ عجیبی بود. سپس بز نر به قوچِ دارای دو شاخ نزدیک شد ولی خشمناک از آن رمید و پس نشست؛ سپس به سمت آن پیش آمد؛ دو شاخش را شکست؛ بر زمینش کوبید و لگدمالش کرد؛ درنتیجه، قوچِ دو شاخ از ایستادگی در برابر آن ناتوان ماند و کسی را نیافت که به یاریش بشتابد.»