کتاب جامعه شناسی هنر اسلامی

کتاب جامعه شناسی هنر اسلامی نوشتۀ فردریک معتوق و ترجمۀ صدیقه نایفی است. انتشارات سروش این کتاب آموزشی را روانۀ بازار کرده است.

درباره کتاب جامعه شناسی هنر اسلامی

فردریک معتوق در کتاب جامعه شناسی هنر اسلامی توانسته است با به‌کارگیری تمامی معلومات عربی و غربی خود، پیوندهای ظریف و پیچیدهٔ آمیختگی هنری را با کارکردهای زیباشناختی، اجتماعی و اعمال مذهبی و معنوی به مخاطب معرفی کند. نویسنده در مقدمۀ اثر انگیزۀ خود را از نگارش کتاب در دو مسئله خلاصه می‌کند؛ مورد اول، الفت طولانی‌مدت با هنر اسلامی و زندگی در دنیایی است که فرهنگ آن پر از این هنر است و مورد دوم اوضاع بد سیاسی روزگار ما که پاک‌ترین و زیباترین جلوه‌های نهفته در میراث فرهنگی هنری و اجتماعی مرتبط با اسلام را هدف گرفته و قصد دارد آن را تخریب کند. به‌جز موارد یادشده، با وجود روند روبه‌رشد مخاطبان حوزۀ مطالعات جامعه‌شناختی هنر و نیز اهمیت حوزۀ هنر اسلامی و نقش مهم ایرانیان در شکوفایی آن، در حال حاضر اثری اختصاصی و جامع در زمینۀ جامعه‌شناسی هنر اسلامی و بررسی روند ارتباط آن با جامعه در دسترس علاقه‌مندان فارسی‌زبان نیست. تنها مقالاتی پراکنده و معدود در این زمینه در اختیار خوانندگان قرار دارد.

خواندن کتاب جامعه شناسی هنر اسلامی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

خواندن این کتاب را به دوستداران هنر و اسلام و فرهنگ پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب جامعه شناسی هنر اسلامی

«نقدی بر آرای منتقدان هنر اسلامی

مرسوم است که دستاوردهای بزرگ تمدن‌های پیشین در سایه ایدئولوژی تمدن‌هایی خوانش شود که جانشین آنها شده‌اند. این مسئله در دوران معاصر شدت بیشتری دارد؛ اما باید در نظر داشت که ممکن است تمدن جدید اعتراف به سهم تمدن‌هایی را که مغایر با آن هستند و از نظر زمانی بر آن تقدم دارند به مصلحت خویش نبیند.

این همان اتفاقی است که برای مثال در مورد تمدن‌های شرقی کنعانی فنیقی رخ داد و دو تمدن بزرگ غربی یونانی و رومی که از پس آن‌ها آمده، جانشینشان شده بودند به طور نظام‌مند به پاک نمودن دستاوردهای آنان اقدام کردند گرچه یونانیان مواردی چون الفبا روش ساخت کشتی، هنرهای مرتبط با نقره‌کاری، کنده‌کاری روی عاج موادی که کشتی‌های کنعانی در آن زمان به طور انحصاری به تجارت آنها می‌پرداختند را از کنعانیان اخذ کردند؛ و رومی‌ها کاشت زیتون و انگور و ساخت بندر را از کارتاژی‌ها برگرفتـنـد، امـا هـر دو تمدن یونانی و رومی پس از به‌آتش‌کشیدن کتابخانه‌های تایر و کارتاژ این دو پایتخت تمدن را ویران ساختند.

تمدن غربی در برخورد با دستاوردهای تمدن اسلامی و عربی بدون آنکه همچون یونان و روم به تخریب نظام‌مند متوسل شود، راهبردهای گوناگونی را در پیش گرفت. این راهبردها در دو رویکرد اصلی قابل‌تقسیم و بررسی هستند:

- رویکرد اول بر مشارکت صادقانه در برگرفتن غبار از چهره شاهکارهای این تمدن استوار است. همان‌گونه که پریس داوین فرانسوی به آشکار نمودن شکوه نقوش هنر اسلامی پرداخت و یا کریسول انگلیسی ژرفای خلاقیت در هندسه اسلامی را تبیین کرد.

- اما رویکرد دوم بدون اقرار به یگانگی و نبوغ موجود در هنر اسلامی، با پس‌زمینه‌ای ایدئولوژیک و غیرعلنی که میراثی از درگیری‌های سیاسی و مذهبی دوره‌های تاریخی گذشته است به خوانش این هنر می‌پردازد.

رویکرد اول رویکرد تعدادی از نویسندگان و منتقدان غربی است که به شیوه‌ای علمی باهنر اسلامی سروکار داشته و درصدد تبیین ارزش‌های این هنر به شکلی واقع‌گرایانه و منطقی‌اند.

بااین‌حال، مشکل ما با پیروان رویکرد دوم پابرجاست؛ کسانی که باتکیه‌بر برخی مقولات سعی در کاهش جایگاه این هنر دارند. ازآنجاکه چاره‌ای جز قراردادن هنر اسلامی در جایگاه جهانی کلی و کنونی آن نیست، در صفحات آتی به تجزیه‌وتحلیل این مقوله‌ها رد آنها و احقاق حق خواهیم پرداخت. شایان‌ذکر است در نهایت فرایند حذف پوسته ایدئولوژیک به آگاهی بیشتر ما نسبت به نقاط قوت این هنر سترگ یاری خواهد رساند؛ بنابراین ابتدا برای ورود به در پشتی متوسل خواهیم شد؛ دری که گاه غیراستدلالی و بدون عمق است و مسائل را به شکلی برعکس مطرح می‌کند؛ به بیان دیگر، در آغاز هنر اسلامی را از منظر دیگری بی‌انصاف می‌خوانیم و بار دیگر آن را از منظر خودمان، از درون، از ارتباط آن با مردم و اجتماعات متنوع اما دارای اعتقادات، فرهنگ و تفکری یکتاپرست خوانش خواهیم کرد.»