کتاب آخرین شاهدان

کتاب آخرین شاهدان (Last Witnesses) نوشته سوتلانا آلکسیویچ، مجموعه‌ای از روایت‌های کوتاه کودکانی است که جنگ را نه از پشت نقشه‌ها و گزارش‌ها، بلکه از دل خانه‌های سوخته، جدایی از پدر و مادر، گرسنگی، فرار و ترس به یاد آورده‌اند. آنچه در این کتاب برجسته می‌شود، تصویر جنگ از زاویه‌ای است که معمولاً کمتر دیده می‌شود: حافظه‌ی کودکی که هنوز معنای کامل مرگ را نمی‌داند، اما ویرانی را با تمام وجود حس می‌کند. این تاریخ شفاهی را مصطفی مظفری برای نشر هیرمند ترجمه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آخرین شاهدان

کتاب آخرین شاهدان نوشته‌ی سوتلانا آلکسیویچ بر پایه‌ی خاطرات کسانی شکل گرفته است که در سال‌های کودکی با جنگ جهانی دوم روبه‌رو شده‌اند. راویان این اثر، سال‌ها بعد از آن روزها، از نخستین تصویرهایی گفته‌اند که در ذهن‌شان مانده است: پدری که به جبهه می‌رود، مادری که کنار جاده می‌افتد، شهری که در آتش می‌سوزد، قطاری که کودکان را از خانه دور می‌کند و گرسنگی‌ای که حتی معنای نان را تغییر می‌دهد.آلکسیویچ به‌ جای ساختن یک روایت پیوسته، صداهای گوناگون را کنار هم نشانده تا جنگ از خلال حافظه‌های پراکنده، کوتاه و زخم‌خورده دیده شود.

کتاب آخرین شاهدان بیش از آنکه بر میدان نبرد متمرکز باشد، بر اثر جنگ در زندگی روزمره دست گذاشته است؛ بر خانه، مدرسه، خانواده، بازی، غذا، خواب و حتی واژه‌هایی که کودکان برای فهمیدن جهان به کار می‌برند. در این روایت‌ها، جنگ فقط صدای انفجار نیست؛ بوی سوختن شهر است، سکوت آدم‌هاست، ترس از جا ماندن است و حس گنگی که کودک از نبودن پدر یا مادر پیدا می‌کند. بسیاری از راویان در بزرگسالی شغل و زندگی خود را یافته‌اند، اما خاطره‌ی آن سال‌ها همچنان در زبان‌شان زنده مانده است. این اثر از خلال همین یادها، نه‌تنها ویرانی بیرونی، بلکه زخمی را نشان می‌دهد که در ذهن کودک باقی می‌ماند و تا سال‌ها بعد ادامه پیدا می‌کند.

خلاصه کتاب آخرین شاهدان

کتاب آخرین شاهدان مجموعه‌ای از خاطره‌های کوتاه و فشرده از کودکانی است که جنگ را در سنین بسیار کم تجربه کرده‌اند. هر بخش، صدای یک راوی است که از لحظه‌ای خاص حرف می‌زند: وداع با پدر، گم‌کردن مادر، فرار از بمباران، زندگی در یتیم‌خانه، گرسنگی، دیدن مرگ و تلاش برای فهمیدن اتفاقی که بزرگ‌ترها نامش را جنگ گذاشته‌اند. 

کنار هم قرار گرفتن این صداها، تصویری از جنگ می‌سازد که از آمار و گزارش فاصله دارد و به احساس، حافظه و زخم‌های ماندگار نزدیک می‌شود. دغدغه‌ی اصلی کتاب، نشان‌دادن جنگ از چشم کسانی است که کودکی‌شان پیش از آنکه کامل شکل بگیرد، زیر سایه‌ی خشونت از هم پاشیده است.

چرا باید کتاب آخرین شاهدان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب آخرین شاهدان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب جنگ را از زاویه‌ی دید کودکانی نشان می‌دهد که تجربه‌ی آن‌ها با روایت‌های رسمی و نظامی تفاوت دارد.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند اثر جنگ بر حافظه، زبان و احساسات کودکان را دقیق‌تر درک کند.
• روایت‌های کوتاه و متعدد، تصویری گسترده از ترس، آوارگی، گرسنگی و فقدان به دست می‌دهند.
• این اثر به‌ جای تمرکز بر قهرمانی و پیروزی، بر زندگی روزمره‌ی ویران‌شده و آسیب‌های ماندگار دست می‌گذارد.
• خواندن این کتاب برای کسانی که می‌خواهند تاریخ را از خلال تجربه‌های انسانی و شخصی ببینند، سودمند است.

خواندن کتاب آخرین شاهدان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب آخرین شاهدان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به آثاری که جنگ را از زاویه‌ی تجربه‌های شخصی و خاطره‌های انسانی بررسی می‌کنند.
• خوانندگانی که می‌خواهند اثر خشونت و آوارگی را بر ذهن و زندگی کودکان بهتر بشناسند.
• کسانی که به روایت‌های کوتاه، مستندگونه و مبتنی بر صداهای گوناگون علاقه دارند.
• مخاطبانی که در پی شناخت لایه‌های عاطفی و اجتماعی جنگ، فراتر از میدان نبرد هستند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که درباره‌ی حافظه، تاریخ شفاهی و تجربه‌های زیسته مطالعه می‌کنند.

درباره سوتلانا آلکسیویچ

سوتلانا آلکسیویچ (Svetlana Alexievich) (متولد ۱۹۴۸)، نویسنده، روزنامه‌نگار تحقیقی و تاریخ‌نگار شفاهی بلاروسیِ برنده‌ی نوبل ادبیات است. او پس از فارغ‌التحصیلی در رشته‌ی روزنامه‌نگاری، کار خود را با خبرنگاری در نشریات محلی آغاز کرد و با الهام از پیشگامانی چون هانا کرال و ریشارد کاپوشچینسکی، سبکی منحصربه‌فرد را در مستندنگاری ادبی بنیاد نهاد. روش آلکسیویچ بر پایه‌ی روایت‌های مستند و بدون واسطه‌ی شاهدان عینی استوار است؛ شیوه‌ی جسورانه‌ای که از خلال آن توانسته است تاریخ شفاهی رویدادهای تکان‌دهنده و سرنوشت‌ساز شوروی سابق از جمله جنگ جهانی دوم، فاجعه‌ی اتمی چرنوبیل، اشغال افغانستان و در نهایت فرایند فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را بازسازی کند.

نخستین اثر او با عنوان «جنگ چهره‌ی زنانه ندارد» که در سال ۱۹۸۵ منتشر شد و بر تجربیات مکتوم و ملموس زنان بازمانده از جنگ جهانی دوم تمرکز داشت، به موفقیت دست یافت. او در کتاب «آخرین شاهدان»، زاویه‌ی دید خود را به سمت خاطرات و آسیب‌های روانی کودکان در سال‌های جنگ سوق داد تا ابعاد نادیده‌ی این فجایع را آشکار سازد. آکادمی نوبل در سال ۲۰۱۵ با اهدای عالی‌ترین جایزه‌ی ادبی جهان به آلکسیویچ، از «نوشتار چندصدایی او که بنایی ماندگار از رنج و شجاعت در روزگار ماست» تجلیل کرد.

نظر افراد و مجله‌های مشهور درباره سوتلانا آلکسیویچ

• «در گزارشگریِ [الکسیویچ]، نوعی فروتنی منحصربه‌فرد و واقع‌بینانه وجود دارد.» (گاردین)
• «[الکسیویچ] مستندنگاری قدرتمند و هنرمندی والامقام است.» (نیویورکر)

چه نسخه‌های دیگری از کتاب آخرین شاهدان منتشر شده است؟

• کتاب آخرین شاهدها، ترجمه‌ی عباس علی عزتی، نشر چشمه
• کتاب آخرین شاهدان، ترجمه‌ی مهناز خواجوند، نشر نیستان

بخشی از کتاب آخرین شاهدان

«به خاطر می‌آورم... هنوز خیلی کوچک بودم، اما همه‌چیز را به خاطر می‌آورم...

ژوئن سال چهل و یک بود... آخرین چیزی که از زندگی صلح‌آمیز به خاطر دارم، قصه‌ای بود که مادر شب‌ها برایم می‌خواند. قصهٔ محبوب من؛ راجع به ماهی کوچک طلایی. همیشه از ماهی کوچک طلایی خواهشی داشتم: "ماهی کوچولوی طلایی... ماهی طلایی مهربون..." خواهر کوچکم نیز از ماهی خواهشی داشت. او جور دیگری از ماهی درخواست می‌کرد: "به فرمان اردک‌ماهی، به درخواست من..." از او می‌خواستیم تابستان پیش مادربزرگ برویم. از او می‌خواستیم پدر هم با ما بیاید. بس که مرد شاد و خنده‌رویی بود...

صبح، با وحشت از خواب پریدم... از سر و صداهایی عجیب و غریب...

مادر و پدر فکر می‌کردند ما خوابیم؛ اما من کنار خواهر کوچکم دراز کشیده و خود را به خواب زده بودم. دیدم پدر پشت سر هم مادر را می‌بوسید. صورتش را... دستانش را... و من تعجب کرده بودم؛ زیرا قبل از این هرگز او را این‌طور نمی‌بوسید. دست در دست هم وارد حیاط شدند. پریدم پای پنجره. مادر از گردنِ پدر آویزان شده بود و رهایش نمی‌کرد. پدر او را از خود راند و می‌خواست هرچه سریع‌تر برود. مادر به دنبالش رفت و همچنان به او چسبیده بود. فریادی زد و چیزی به پدر گفت. آن‌جا بود که من هم فریاد سر دادم و گفتم: "بابا! بابا!"»