کتاب ایضاحات در خصوص آزادی و مسائل الحیات یا کتاب احمد

«ایضاحات در خصوص آزادی و مسائل الحیات یا کتاب احمد» یکی از آثار میرزا عبدالرحیم طالبوف تبریزی، از نویسندگان روشنفکر عصر مشروطه است. او نیز مانند بسیاری دیگر از روشنفکران عصر مشروطیت، منتقد و مخالف حکومت استبدادی بود و جنبه‌های مختلف نوگرایی، به ویژه اصول مشروطیت غربی را، مورد تأکید و ستایش قرار می‌داد اما با اینکه یکی از مدافعان پذیرش تمدن غربی بود، اهل تقلید کورکورانه از غرب نبود و در منش فردی و اجتماعی راه اعتدال می‌پیمود.

کتاب حاضر پس از سیری در اندیشه و زندگی طالبوف و بیان اهمیت اندیشه‌های وی،

وارد بخش اصلی یعنی کتاب «ایضاحات در خصوص آزادی» او می‌شود.

در این اثر طالبوف عقاید و اندیشه‌های خود را درباره معنای آزادی، مجلس و دولت، وکلای ملت، قانون‌گذاری در سال‌های آینده، مالیات‌گیری و قانون اساسی بیان کرده‌است:

«خیال می‌کردم که حالا رجال ما قدری از عوالم قدیم تغییر نموده‌اند. می‌بینم باز همان عصر است که پدر میرزا محمود در مقاله مندرجه «مسالک المحسنین» می‌گوید: «اگر منظور محدود نمودن وزارت است قبله عالم هر وقت میل دارد به هر کس لقب وزارت را می‌بخشد».

به خدا قسم که این پادشاه‌پرستی نیست. همین طور یک آقای دیگر می‌گوید باید شهزاده‌ها داخل خدمت نشوند، مگر لشکری! چرا شهزاده و تبعه چه تفاوت دارد؟ در کدام قانون دنیا شهزادهٔ خائن مسئول نیست، یا جز شخص پادشاه و ولیعهد حکم تقدیس دارند؟

اگر قانون اساسی ایران همه شهزاده‌ها را غیر مسئول شناسد آن وقت او را مرثیه حساب می‌کنیم نه قانون اساسی. تعجب در این جاست. فرع زیاد بر اصل مجلس وکلا هر روز چون «پردغرس ارشمیدی» بالا میرود. قول از فعل اگر ده درجه بیشتر است نقلی نیست، اما اگر صد درجه بیشتر است این حالت نسبت صد نفی به یک اثبات، یا نسبت صد صفر به یک رقم نیست؟»