کتاب درام مدرنیستی

کتاب درام مدرنیستی (Modernism, 1890-1930) نوشته ملکم برادبری، جیمز مکفارلین، مارتین اسلین و جان فلچر و مجموعه‌ای از چهار مقاله درباره‌ی خاستگاه‌ها و دگرگونی‌های نمایش مدرن است. نویسندگان نشان می‌دهند که نوآوری در تئاتر فقط تغییر موضوع نمایشنامه‌ها نیست؛ سکوت، مکث، رؤیا و رابطه‌ی صحنه با تماشاگر نیز در این دگرگونی سهم دارند. رضا رضایی این مجموعه را ترجمه کرده است (با همکاری رحمان سهندی) و نشر نی آن را در مجموعه‌ی جهان نمایش منتشر و عرضه کرده است. امکان شناختن پیوند میان نمایشنامه‌نویسانی که گاه مسیرهایی متضاد را دنبال می‌کنند، موضوع اصلی کتاب حاضر است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب درام مدرنیستی

کتاب درام مدرنیستی مجموعه‌ای از چهار مقاله از فصل هفتم کتاب مدرنیسم (Modernism, 1890-1930, 1991) است. ملکم برادبری، جیمز مکفارلین، مارتین اسلین و جان فلچر در این مجموعه مقاله، تاریخ نمایش را به بحث درباره‌ی شیوه‌های بیان و امکانات صحنه پیوند زده‌اند. پیش‌درآمد این اثر، به قلم ملکم برادبری و جان مکفارلِین، دشواری تقسیم‌بندی جریان‌های نمایشی را مطرح کرده است؛ معیارهای دقیق، بسیاری از چهره‌ها را بیرون می‌گذارد و معیارهای فراگیر، تفاوت‌های تعیین‌کننده را کم‌رنگ می‌کند.

عنوان چهار مقاله‌ی کتاب درام مدرنیستی عبارت است از «درام مدرنیستی: خاستگاه‌ها و الگوها» (اثر جان فلِچر و جیمز مکفارلِین)، «تئاتر خودمانی: از مترلینک تا استریندبرگ» (اثر جیمز مکفارلِین)، «درام مدرنیستی: از وِدِکیند تا برشت» (اثر مارتین اسلین) و «درام نئومدرنیستی: ییتس و پیراندلّو» (اثر جیمز مکفارلِین). نویسندگان به‌جای قراردادن همه‌ی آثار زیر یک تعریف ثابت، رابطه‌های میان نمایشنامه‌نویسان، تجربه‌های صحنه‌ای و زمینه‌های اجتماعی را بررسی کرده‌اند. آن‌ها تصویری از مدرنیسم ارائه می‌کنند که اختلاف‌ها و ناسازگاری‌های درونی را نیز در بر می‌گیرد.

مقالات حاضر در کتاب درام مدرنیستی به موضوعاتی مانند نقش ناتورالیسم، واقعیت‌های پنهان ذهن، روابط انسانی، آثار هنریک ایبسن، آثار آگوست استریندبرگ، آثار موریس مترلینک و احساس‌های بیان‌نشده، آثار آنتوان چخوف و نقش حال‌وهوا و عناصر غیرکلامی، تفاوت فاصله‌گذاری برتولت برشت و کوشش آنتونن آرتو و نیز به متاتئاتر پرداخته‌اند. مقایسه‌ی نمایشنامه‌ها، نقل دیدگاه هنرمندان و توجه به صدا، نور و حرکتْ اثر حاضر را از منبعی حاوی شرح مکتب‌ها فراتر برده است.

هدف از تدوین این کتاب شناساندن مدرنیسم به‌عنوان مجموعه‌ای از تجربه‌های مرتبط اما گاه متعارض بوده است. مخاطب کتاب درام مدرنیستی با مجموعه‌ای از اصطلاحات تخصصی روبه‌رو می‌شود که معنا و کارکرد آن‌ها را در بخش‌های مربوط به بررسی نمونه‌ها درمی‌یابد.

خلاصه کتاب درام مدرنیستی

نمایشنامه‌نویسان مدرن، با وجود تفاوت‌های فراوان، چه دغدغه‌های مشترکی دارند؟ پاسخ در تغییر رابطه‌ی تئاتر با حقیقت جست‌وجو می‌شود. بازسازی دقیق محیط و طرح مسائل اجتماعی به‌تدریج جای بیشتری برای ذهن، احساس‌های پنهان و واقعیت‌های نامطمئن باز می‌کند. دیالوگ دیگر همیشه وسیله‌ی انتقال معنا، به‌روشنی، نیست؛ شخصیت‌ها ممکن است پشت کلمات پنهان شوند یا اصلاً به سخن یکدیگر گوش ندهند. سکوت و حرکات نیز می‌توانند بخش اصلی کنش نمایشی باشند. رؤیا، آمیختگی خنده و اندوه و تردید در مرز واقعیت و توهمْ امکان‌های دیگری را پدید می‌آورند. دگرگونی رابطه‌ی صحنه و سالن نیز جایگاه تماشاگر را تغییر می‌دهد.

چرا باید کتاب درام مدرنیستی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب درام مدرنیستی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان حقیقت‌جویی ناتورالیستی و تجربه‌های نمایشی متفاوت را توضیح می‌دهد.
• این کتاب نقش مکث، صدا و حرکت را در شکل‌گیری معنای نمایش تبیین می‌کند.
• این کتاب امکان مقایسه‌ی شیوه‌های اثرگذاری بر تماشاگر را فراهم می‌کند.
• این کتاب محدودیت دسته‌بندی‌های رایج را هنگام شناخت آثار و نمایشنامه‌نویسان نشان می‌دهد.

خواندن کتاب درام مدرنیستی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب درام مدرنیستی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان تئاتر که به شناخت جریان‌های نمایش مدرن نیاز دارند.
• نمایشنامه‌نویسان و کارگردانانی که نقش عناصر غیرکلامی را بررسی می‌کنند.
• دوستداران آثار هنریک ایبسن، آگوست استریندبرگ، موریس مترلینک و آنتوان چخوف که به مقایسه‌ی شیوه‌های این نویسندگان علاقه دارند.

درباره مارتین اسلین

مارتین اسلین (Martin Esslin) ۶ ژوئن ۱۹۱۸ به دنیا آمد و ۲۴ فوریه‌ی ۲۰۰۲ درگذشت. او، با نام اصلی پرسلنی گویولا مارتون، تهیه‌کننده، منتقد، نمایشنامه‌نویس، مترجم، روزنامه‌نگار و استاد برجسته‌ی تئاترِ مجارستانی‌تبار و بریتانیایی بود که به‌خاطر ابداع اصطلاح «تئاتر ابزورد» (Absurd) در کتابی به همین نام (۱۹۶۱) به شهرت جهانی رسید. کتاب یادشده به‌عنوان تأثیرگذارترین متن تئاتر در دهه‌ی ۱۹۶۰ شناخته شد.

این نظریه‌پرداز که از تبار یهود بود، پس از الحاق اتریش در سال ۱۹۳۸ از این کشور گریخت و نهایتاً به بریتانیا رفت و از سال ۱۹۴۰ فعالیت خود را در بی‌بی‌سی آغاز کرد. او از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۷ مدیریت بخش نمایش رادیویی بی‌بی‌سی را بر عهده داشت. مارتین اسلین پس از خروج از بی‌بی‌سی در دانشگاه‌های فلوریدا و استنفورد تدریس کرد و به‌عنوان نخستین دراماتورژ مقیم در تئاتر آمریکا به مجیک تئاتر پیوست.

این نویسنده با تحلیل آثار نویسندگانی همچون ساموئل بکت، آرتور آداموف، اوژن یونسکو، ژان ژنه و هارولد پینتر خدمت بزرگی به حوزه‌ی تحلیل تئاتر در نیمه‌ی دوم قرن بیستم میلادی کرد؛ اگرچه برخی نمایشنامه‌نویسان مانند یونسکو این برچسب را نپذیرفتند و احمد کامیابی مسک (مدرس و مترجم حوزه‌ی تئاتر) نیز به خصلت استعماری این نام انتقاد داشت. از آثار مکتوب مارتین اسلین می‌توان به کتاب‌های «درام مدرنیستی»، «دنیای درام»، «آنتونن آرتو و اثرش» و کتاب «شناخت درام» (یا «نمایش چیست») نیز اشاره کرد.

مارتین اسلین که در سال ۱۹۴۷ با رناته گرستنبرگ ازدواج کرد و صاحب فرزندی به نام مونیکا شد، بسیاری از ترجمه‌هایش را با همکاری همسرش انجام داد. او سرانجام پس از ابتلا به بیماری پارکینسون در ۸۳سالگی در لندن درگذشت. مارتین اسلین را می‌توان متخصص تئاتر ابزورد نامید.

درباره نویسندگان

ملکم برادبری (۱۹۳۲ ـ ۲۰۰۰) ادیب انگلیسی، استاد مراکز عالی در انگلستان و ایالات متحده، پژوهشگر تخصصی ادبیات آمریکا، منتقد ادبی و خالق چند عنوان رمان است.

جیمز مکفارلِین (۱۹۲۰ ـ ۱۹۹۹) استاد مراکز عالی در بریتانیا، پژوهشگر ادبیات اروپا و اسکاندیناوی، کارشناس آثار هنریک ایبسن و منتقد ادبی است.

جان فلِچر (۱۹۳۷ ـ) استاد ادبیات اروپا، صاحب‌نظر در عرصه‌ی رمان و زیبایی‌شناسی تئاتر و سینما و متخصص پژوهش در آثار ساموئل بکت است.

بخشی از کتاب درام مدرنیستی

«در نبرد بی‌امانی که بر سر ناتورالیسم در تئاتر درگرفته بود، میدان اصلی جنگ مسلما آلمان بود. در آلمان بود که استادان بزرگ جنبش، ایبسن و استریندبرگ، به آوازه و اعتبار بین‌المللی دست یافتند. در سال ۱۸۸۶ اشباح را گروه تئاتری ماینینگر اجرا کرد (البته تقریبا پشت درهای بسته) اما در ابتدای سال ۱۸۸۷ این نمایش در رزیدنتستئاتر برلین به اجرای عمومی درآمد و به موفقیت هم رسید. در اکتبر ۱۸۹۰ نمایش‌نامه پدر استریندبرگ را فرایه بونه [= صحنه آزاد] متعلق به اوتو برام اجرا کرد که کانون ترویج درام مدرنیستی شد و دوشیزه ژولی را نیز در آوریل ۱۸۹۲ به صحنه برد. البته گئورگ براندِس، منتقد بزرگ دانمارکی، زمینه را برای پیشروی ناتورالیسم در آلمان فراهم کرده بود، زیرا او از ۱۸۷۷ تا ۱۸۸۳ در برلین زندگی می‌کرد.

درام ناتورالیستی خود آلمان در سال ۱۸۸۹ رخ نمود ــ با قبل از طلوع، اثر گرهارت هائوپتمان، که نمایش‌نامه ایبسن‌وار غم‌انگیزی بود درباره لطمه‌ها و زیان‌های الکلیسم وراثتی. اما موفقیت تعیین‌کننده برای هائوپتمان با بافندگان حاصل شد که اولین بار در فوریه ۱۸۹۳ در فرایه بونه به صحنه رفت و نمایش‌نامه‌ای بود که قهرمان فردی نداشت و قهرمان اصلی‌اش کل طبقه مفلوک بافندگان سیلزی بود. جالب آن‌که واکنش نشان دادن به این بازسازی کاملاً ریزبینانه و عکاسانه واقعیت بیرونی در درام ناتورالیستی تقریبا همزمان شد با نخستین اجرای آن. کتاب بیداری بهار اثر فرانک وِدِکیند (۱۸۶۴ ـ ۱۹۱۸) در سال ۱۸۹۱ در زوریخ منتشر شده بود، یعنی قبل از نخستین اجرای بافندگان، اما نمایش‌نامه وِدِکیند خلاف عفت عمومی به‌حساب می‌آمد و اجرا نمی‌شد و فقط پانزده سال بعد، در نوامبر ۱۹۰۶، به صحنه رفت.»