کتاب دون ژوان

کتاب دون ژوان (Don Giovanni) حاصل همکاری ولفگانگ آمادئوس موتسارت و لورنتسو دا پونته، نویسنده‌ی متن اپرا، است. این اثر داستان نجیب‌زاده‌ای را پیش می‌برد که خواسته‌های خود را بر تعهد، صداقت و امنیت دیگران مقدم می‌داند. برخورد شخصیت اصلی با زنان، پیشکارش و کسانی که از او آسیب دیده‌اند، فضایی میان کمدی، خشم و هراس می‌سازد. پرسش محوری این ماجرا فاصله‌ی ادعای نجابت با رفتار واقعی انسان است. حسین قدسی این اپرانامه را ترجمه و نشر نی آن را در مجموعه‌ی «جهان نمایش» منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دون ژوان

کتاب دون ژوان متن اپرایی دوپرده‌ای است که موسیقی ولفگانگ آمادئوس موتسارت و نوشته‌ی لورنتسو دا پونته در شکل‌گیری آن نقش دارند. این اثر کمدی، ملودرام و عناصر ماوراءطبیعی را در کنار یکدیگر قرار داده است. شوخی‌های پیشکار، تهدیدهای ارباب و اندوه زنان در فضایی مشترک حضور دارند اما هیچ‌یک معنای دیگری را از بین نمی‌برد. شخصیت اصلی فقط مردی سرگرم عشق‌بازی نیست؛ رفتار او مسئله‌ی سوءاستفاده از جایگاه اجتماعی، بی‌اعتنایی به رضایت دیگران و فرار از مسئولیت را نیز پیش می‌کشد.

کتاب دون ژوان از طریق گفت‌وگو، تک‌گویی، آواز و دستورهای صحنه پیش می‌رود. موتسارت و لورنتسو دا پونته علاوه‌بر سخنانی که شخصیت‌ها به یکدیگر می‌گویند، حرف‌های پنهانی و گفته‌های آنان با خودشان را نیز ثبت می‌کنند. این تفاوت، فاصله‌ی ظاهر مؤدبانه با نیت واقعی را آشکار می‌سازد. لپورلو، پیشکار دون جووانی، از موقعیت خود ناراضی است و رفتار ارباب را سرزنش می‌کند اما همچنان در اجرای نقشه‌های او سهم دارد. دونا الویرا میان دلبستگی و خشم گرفتار است؛ دونا آنا درد و مطالبه‌ی دادخواهی را نمایندگی می‌کند؛ زرلینا و مازتو نیز مناسبات قدرت را از جایگاه روستاییان تجربه می‌کنند. حضور این شخصیت‌ها باعث می‌شود موضوع فریب فقط به رابطه‌ای عاشقانه محدود نماند. 

قصر، خیابان، باغ و فضای جشن هر کدام عرصه‌ای برای برخورد خواسته‌های متضاد می‌شوند. نشانه‌های اجرایی، از پنهان‌شدن و ورود ناگهانی تا آوازهای چندنفره، نشان می‌دهند چگونه چند احساس متفاوت در یک صحنه در کنار هم قرار می‌گیرند. خواندن این متن، امکان دنبال‌کردن کنش‌های نمایشی و شناخت سهم کلام در شکل‌گیری یک اپرا را فراهم می‌کند.

خلاصه نمایشنامه دون ژوان

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

دون جووانی نجیب‌زاده‌ای است که پیشکارش، لپورلو، ناچار است پی‌درپی پیامدهای رفتار او را تحمل کند. کتاب دون ژوان ماجرا را از شبی پرآشوب در حیاط قصر کومنداتوره آغاز می‌کند؛ دونا آنا می‌خواهد مرد ناشناسی را متوقف کند و رویارویی پدرش با آن مرد به خشونت می‌انجامد. صبح، دون جووانی به‌جای درنگ در اتفاقات شب، در پی رابطه‌ای تازه است. دونا الویرا، زنی که او رهایش کرده، سر راهش قرار می‌گیرد و خواهان پاسخ می‌شود. 

برخورد بعدی با زرلینا و مازتو، جشن عروسی روستاییان را به عرصه‌ی وعده، تردید و تهدید تبدیل می‌کند. لپورلو گاهی اعتراض می‌کند و گاهی وسیله‌ی پیشبرد نقشه‌های ارباب می‌شود. کسانی که از دون جووانی آسیب دیده‌اند، به‌تدریج می‌کوشند حقیقت را روشن کنند، در‌ حالی‌ که او همچنان برای پنهان‌کردن رفتار خود و گریز از پاسخ‌گویی نقشه می‌کشد.

چرا باید کتاب دون ژوان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب دون ژوان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• متن، شیوه‌ی کنار هم‌ قرارگرفتن گفت‌وگو، آواز و حرکت بازیگران در اپرا را نشان می‌دهد.
• شخصیت‌ها تفاوت میان اعتبار اجتماعی و درستکاری را در موقعیت‌های مشخص آشکار می‌کنند.
• رابطه‌ی ارباب و پیشکار، امکان بررسی همراهی ناخواسته یا منفعت‌جویانه با رفتار آسیب‌زا را فراهم می‌کند.
• تقابل شوخی و اندوه، نقش تغییر حال‌وهوا در یک اثر نمایشی را روشن می‌سازد.

خواندن کتاب دون ژوان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• خواندن این کتاب به علاقه‌مندان اپرا که می‌خواهند متن یک اجرا را مستقل از موسیقی دنبال کنند پیشنهاد می‌شود.
• این کتاب به دوستداران نمایش‌نامه‌های دارای موقعیت‌های کمیک و تنش‌های اخلاقی توصیه می‌شود.
• این کتاب به خوانندگان علاقه‌مند به روابط قدرت، فریب و مسئولیت پیشنهاد می‌شود.

درباره ولفگانگ آمادئویس موتسارت

ولفگانگ آمادئوس موتسارت (Wolfgang Amadeus Mozart) (۱۷۵۶-۱۷۹۱)، آهنگساز و موسیقی‌دان نامدار اتریشی در دوره‌ی کلاسیک بود. او در زالتسبورگ به دنیا آمد و از خردسالی با هدایت پدرش، لئوپولد موتسارت، نبوغ شگفت‌انگیزی در نوازندگی سازهای کلاویه‌ای و ویولن نشان داد، چنان‌که از پنج‌سالگی آغاز به آهنگسازی کرد. موتسارت در دوران کودکی و نوجوانی به‌ همراه خانواده‌اش به دربارهای بزرگ اروپا سفر کرد و نخستین سمفونی خود را در هشت‌سالگی و نخستین اپرای کاملش را در دوازده‌سالگی ساخت. او در طول حیات خود از نگارش‌ها و برگردان‌های متفاوتی از نامش متناسب با زبان‌های اروپایی و رسوم کلیسایی بهره برد.

موتسارت در طول حیات کوتاهش بیش از ششصد اثر موسیقایی در تمام فرم‌های رایج زمان خود شامل سمفونی، کنسرتو، موسیقی مجلسی، سونات، سرناد، موسیقی مذهبی و اپرا خلق کرد. آثار او به تعادل ساختاری، وضوح هارمونیک و بیان احساسی غنی شهرت دارند و اپراهایی نظیر «ازدواج فیگارو»، «دن ژوان»، «کوزی فان توته» و «فلوت سحرآمیز» از قله‌های تاریخ اپرا به شمار می‌روند. آخرین اثر او، «رکوئیم» (موسیقی مرثیه)، به‌ دلیل بیماری و مرگ زودهنگامش ناتمام ماند و بعدها توسط شاگردش فرانتس کساور زوسمایر تکمیل شد.

درباره لورنتسو دا پونته

لورنتسو دا پونته (Lorenzo Da Ponte) (۱۷۴۹-۱۸۳۸) با نام اصلی امانوئله کونه‌لیانو، لیبرتیست، شاعر و ادیب ایتالیایی بود. او در چندا در جمهوری ونیز در خانواده‌ای یهودی به دنیا آمد اما پس از تغییر آیین خانواده به مسیحیت، نام اسقف غسل تعمید خود را گرفت و سپس به کسوت کشیشی درآمد. زندگی پرماجرا، دیدگاه‌های آزاداندیشانه و دوستی او با چهره‌هایی چون جاکومو کازانووا سرانجام منجر به محکومیت قضایی و تبعید پانزده‌ساله‌ی او از خاک ونیز در سال ۱۷۷۹ شد.

دا پونته پس از ترک ونیز به وین رفت و با جلب حمایت امپراتور یوزف دوم، عنوان شاعر رسمی تئاتر درباری را به دست آورد. درخشان‌ترین دوره‌ی کارنامه‌ی هنری او در وین و از رهگذر همکاری با ولفگانگ آمادئوس موتسارت رقم خورد که حاصل آن نگارش متن منظوم سه اپرای بزرگ «ازدواج فیگارو» (۱۷۸۶)، «دون ژوان» (۱۷۸۷) و «کوزی فان توته» (همه زن‌ها این‌گونه‌اند - ۱۷۹۰) بود. این شاهکارها با پیوند میان طنز اجتماعی، تعلیق دراماتیک و ظرافت‌های شعری، به نقطه‌ی عطفی در تاریخ اپرا بدل شدند. او افزون بر موتسارت، با آهنگسازان نامدار دیگری چون آنتونیو سالیری و ویسنته مارتین ئی سولر نیز همکاری مستمر داشت.

بخش پایانی زیست دا پونته پس از مهاجرت به ایالات متحده در سال ۱۸۰۵ در نیویورک سپری شد. او در آن‌جا به‌ عنوان نخستین استاد زبان و ادبیات ایتالیایی در کالج کلمبیا (دانشگاه کلمبیای کنونی) منصوب گردید، برای آشنایی جامعه‌ی آمریکا با زبان ایتالیایی و آثار دانته تلاش فراوان کرد و نخستین خانه‌ی اپرای اختصاصی ایتالیایی را در نیویورک بنیان نهاد.

اقتباس‌ها از کتاب دون ژوان

این اثر علاوه‌بر اقتباس‌های صحنه‌ای، یک بار هم به صورت فیلم سینمایی بازسازی شد. کارگردان این فیلم موزیکال، جوزف لوزی بود و روجرو ریموندی و ادا موزر در آن بازی می‌کردند.

بخشی از کتاب دون ژوان

«لِپورِلو: شب و روز بردگی!
نوکری کسی را می‌کنم که قدرم را نمی‌داند.
باد و باران را تحمل می‌کنم،
و نه خواب دارم نه خوراک.
می‌خواهم آقا باشم،
و دیگر نوکری نکنم.
نه، نه، نه، نه، نه، نه!
می‌خواهم دیگر نوکری نکنم.
واقعاً که عجب ارباب مهربانی دارم!
تو با لعبت تازه‌ات درون خانه باشی
و من این‌جا کشیک بدهم!
واقعاً که عجب ارباب مهربانی دارم... (مکرر.)
فکر کنم کسی به این سو می‌آید.
نباید صدایم را بشنوند. (مکرر.)»