کتاب تماشاگر رهایی یافته

کتاب تماشاگر رهایی یافته (The Emancipated Spectator)، نوشته ژاک رانسیر، رابطه‌ی دیدن، شناختن و عمل‌کردن را در حوزه‌ی هنر و سیاست بررسی کرده است. چرا کسی که نمایش را تماشا می‌کند، منفعل فرض می‌شود؟ پاسخ نویسنده به توانایی تماشاگر در انتخاب، مقایسه و تفسیر مربوط است؛ نوعی توانایی که دریافت اثر را از پذیرش صرف پیام هنرمند جدا می‌کند. اشکان صالحی این کتاب را ترجمه و نشر نی آن را منتشر کرده است. کتاب حاضر از تئاتر آغاز می‌شود و به آموزش، تصاویر و نقد اجتماعی می‌انجامد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تماشاگر رهایی یافته اثر ژاک رانسیر

کتاب تماشاگر رهایی یافته حاصل تأملات ژاک رانسیر درباره‌ی جایگاه مخاطب در هنر و نسبت این جایگاه با رهایی فکری است. نویسنده این کتاب را از پیوندی آغاز کرده است که در نگاه نخست چندان آشکار نیست؛ رابطه‌ی نظریه‌ی برابری هوش‌ها با تئاتر و اجرا. او پیش‌فرضی رایج را بررسی می‌کند که نگریستن را مقابل شناختن و عمل‌کردن قرار می‌دهد. این پیش‌فرض، تماشاگر را کسی می‌داند که باید با کمک هنرمند از انفعال بیرون بیاید. نویسنده در بررسی تئاتر حماسیِ برتولت برشت و تئاتر شقاوتِ آنتونن آرتو نشان می‌دهد که دو خواسته‌ی ظاهراً متضاد، یعنی فاصله‌گرفتن از نمایش و غرق‌شدن در کنش نمایشی، می‌تواند بر تشخیصی مشترک استوار باشد: ناتوانی اولیه‌ی مخاطب.

بحث اصلی، ارزیابی موفقیت یک اجرای خاص نیست؛ مسئله، توزیع توانایی و ناتوانی میان کسانی است که اثر می‌سازند و کسانی که اثر را می‌بینند. متن از مقایسه‌ی رابطه‌ی استاد و شاگرد با رابطه‌ی هنرمند و تماشاگر بهره می‌گیرد تا مفهوم رهایی را از انتقال دانش یا احساسِ ازپیش‌تعیین‌شده متمایز کند. خواندن این بحث مستلزم توجه به تعریف مفاهیم و دنبال‌کردن پیوند میان استدلال‌های فلسفی و نمونه‌های هنری است.

عنوان فصل‌های کتاب تماشاگر رهایی یافته عبارت است از «تماشاگر رهایی‌یافته»، «مصائب تفکر انتقادی»، «پارادوکس‌های هنر سیاسی» و «جدایی زیبایی‌شناختی، اجتماع زیبایی‌شناختی»، «تصویر تحمل‌ناپذیر» و «تصویر فکور». ژاک رانسیر عکس، کلاژ و چیدمان را بررسی می‌کند تا نشان دهد افشای واقعیت پنهان چگونه ممکن است به بازتولید تصور ناتوانی مخاطب بینجامد. نمونه‌های مارتا راسلر و یوزفینه مکسپر امکان مقایسه‌ی دو استفاده‌ی متفاوت از برخورد تصاویر را فراهم می‌کند. موضوع مشترک این بررسی‌ها قطعی‌نبودن گذار از آگاهی به کنش است. نویسنده مفهوم «تخالف» را نیز مطرح کرده است.

این کتاب به‌جای تعیین واکنش درست مخاطب، امکان تفسیرهایی را بررسی می‌کند که مالکیت معنای اثر را در اختیار یک طرف قرار نمی‌دهند. کتاب تماشاگر رهایی یافته اثر ژاک رانسیر از متن انگلیسی با عنوان (The emancipated spectator (2011 به فارسی ترجمه شده است. ویرایش و مقابله با متن فرانسه بر عهده‌ی افشین جهاندیده بوده است.

خلاصه کتاب تماشاگر رهایی یافته

ژاک رانسیر در این کتاب رهایی را به‌معنای تبدیل تماشاگر به بازیگر نمی‌گیرد. تماشاگر از پیش فعالیت می‌کند؛ مشاهده می‌کند، میان عناصر دست به انتخاب می‌زند و دیده‌هایش را به تجربه‌ها و دانسته‌های خود پیوند می‌دهد. نظریه‌ی برابری هوش‌ها مبنای نقد فاصله‌ای است که استاد یا هنرمند میان توانایی خود و ناتوانی مخاطب فرض می‌کند. اثر هنری در این مبحث، عنصر سومی میان سازنده و دریافت‌کننده است؛ هیچ‌کدام معنای اثر را به‌تمامی در اختیار ندارند.

نویسنده نقدی را بررسی می‌کند که مخاطب را اسیر تصاویر و کالاها معرفی کرده است. مسئله‌ی او این است که چنین نقدی ممکن است همان ناتوانی را بازتولید کند که قصد برطرف‌کردن آن را دارد. رهایی، در مقابل، به شناسایی توانایی‌های نادیده‌ گرفته‌ شده و تغییر مرزهای دیدن، گفتن و انجام‌دادن مربوط می‌شود و نه انتظار برای دریافت توضیح نهایی از صاحب دانش.

چرا باید کتاب تماشاگر رهایی یافته را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تماشاگر رهایی یافته را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب مبنای یکی‌دانستن تماشا و انفعال را بررسی می‌کند و فعالیت تفسیری مخاطب را توضیح می‌دهد.
• مقایسه‌ی آموزش و اجرا، مسئله‌ی اقتدار در انتقال معنا را روشن می‌کند.
• بررسی عکس‌ها و کلاژها امکان سنجیدن ادعای اثرگذاری سیاسی تصاویر را فراهم می‌کند.
• موضوع برابری هوش‌ها معیاری را برای بازاندیشی تقسیم افراد به توانا و ناتوان ارائه می‌دهد.

خواندن کتاب تماشاگر رهایی یافته را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تماشاگر رهایی یافته به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فلسفه‌ی هنر که به نسبت زیبایی‌شناسی و سیاست علاقه دارند.
• هنرمندان و پژوهشگران تئاتر که درباره‌ی جایگاه مخاطب و معنای مشارکت می‌اندیشند.
• خوانندگان حوزه‌ی نقد فرهنگی که می‌خواهند پیش‌فرض‌های افشاگری و تفسیر تصاویر را بررسی کنند.
• پژوهشگران حوزه‌ی آموزش که به مفهوم برابری هوش‌ها توجه دارند.

درباره ژاک رانسیر

ژاک رانسیر (Jacques Rancière)، فیلسوف فرانسوی و متولد سال ۱۹۴۰، سوابق استادی فلسفه در مدرسه‌ی دانش‌آموختگان اروپا در ساس فی و نیز مقام استادی بازنشسته در دانشگاه پاریس (سن دُنی) را در کارنامه‌ی علمی خویش دارد. شهرت اولیه و مطرح‌شدن نام او با مشارکت در تألیف کتاب «خوانش کاپیتال» (۱۹۶۸) در کنار لوئی آلتوسر، فیلسوف مارکسیست ساختارگرا، رقم خورد.

این نویسنده در بخش‌هایی از مقاله‌ی نخست کتاب «آزادسازی تماشاگر» که نام همین اثر نیز برگرفته از آن است، به مرور سرگذشت خود و هم‌نسلانش می‌پردازد؛ نوشتاری که در آن از یک‌سو موظف به حضور در مبارزات اجتماعی، مواجهه با چالش‌های طبقاتی و یاری‌رسانی به کارگران بوده و از سوی دیگر در مقام پژوهشگر و استاد، تمایز خود را از این طبقه در یافته است.

تحول فکری عمیق ژاک رانسیر زمانی شکل گرفت که با مطالعه‌ی متون تاریخی و خاطرات دو کارگر روبه‌رو شد؛ کارگرانی که اوقات فراغت خویش را صرف شهود و پژوهش‌های روشنفکرانه می‌کردند. او بر این باور استوار می‌گردد که میان کارگر و محقق یا ناظر تفاوتی وجود ندارد و تنها اقدام لازم، رهاسازی کارگر از جایگاه پیش‌فرض‌هایی است که او را در مقام ناآگاه مطلق طبقه‌بندی می‌سازد.

از میان آثار نگاشته‌شده به قلم ژاک رانسیر می‌توان از کتاب‌های «تماشاگر رهایی یافته»، «کلام خاموش»، «ناخودآگاه زیباشناختی» و «بلا تار، پس از پایان» نام برد.

جوایز و افتخارات نویسنده

ژاک رانسیر در سال ۲۰۲۳ از سوی «نشست‌های فلسفی موناکو» (Les Rencontres Philosophiques de Monaco) و «بنیاد پرنس پی‌یر» (Prince Pierre Foundation) مورد تقدیر قرار گرفت و به‌ پاس یک عمر دستاورد علمی و مجموعه‌ی آثارش، «جایزه‌ی پرنس‌نشین» (Prix de la Principauté) را دریافت کرد.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره کتاب تماشاگر رهایی یافته و نویسنده

اسلاووی ژیژک (Slavoj Zizek، نویسنده): ژاک رانسیر از معدود نویسندگانی است که در رابطه با چگونگی ادامه‌دادن به مقاومت مفهوم‌سازی می‌کند.

استیون پول در گاردین (Steven Poole - Guardian): ژاک رانسیر به‌سختی در برابر انتقادهای رایج از نمایشْ موضع‌گیری و استدلال می‌کند. استدلالِ متقاعدکننده‌ی او با خوانش‌های دقیق هنر، عکاسی، ادبیات و چیدمان‌های ویدئویی و نیز تحلیل دلسردی و افسردگی چپ‌گرایانه و خشم و شیفتگیِ راست‌گرایانه در نقد سرمایه‌داری، جان می‌گیرد.

بخشی از کتاب تماشاگر رهایی یافته

«چه چیز یک تصویر را تحمل‌ناپذیر می‌کند؟ در نگاه اول به نظر می‌رسد این پرسش صرفاً بدین معناست که بپرسیم چه ویژگی‌هایی باعث می‌شود نتوانیم تصویری را بدون احساس رنج یا خشم ببینیم. اما بلافاصله پرسش دومی پدید می‌آید که پرسش اول آن را در بر می‌گیرد: آیا تولید چنین تصاویری و نشان دادن آن‌ها به دیگران کاری قابل تحمل است؟ یکی از جدیدترین کارهای بحث‌انگیز عکاسی به نام اولیویِرو توسکانی را در نظر بگیریم، پوستری که زن جوان برهنه و تکیده‌ای مبتلا به بی‌اشتهایی عصبی را نشان می‌دهد. این پوستر در سال ۲۰۰۷ طی هفتهٔ مُد میلان در سرتاسر ایتالیا در معرض دید قرار گرفت. برخی از این پوستر به منزلهٔ تخطئه‌ای شجاعانه استقبال کردند چراکه نشان‌دهندهٔ واقعیت رنج و شکنجهٔ نهفته در پس ظواهر درخشان و تجملی بود.»