کتاب گزل

کتاب گزل نوشته محمدعلی سجادی، از مجموعه‌ی «سینمای ما» نشر نی، فقط متن یک فیلم‌نامه نیست، بلکه دریچه‌ای به جهان یک فیلم بومی و پرتنش است؛ جهانی که در آن اسب، دشت، جنگ، غرور و دلبستگی به هم گره می‌خورند. در کنار فیلم‌نامه، پیشگفتار نویسنده و مطالب همراه نیز تصویری روشن‌تر از شکل‌گیری اثر و فضای فکری آن می‌سازند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گزل

کتاب گزل نوشته‌ی محمدعلی سجادی یکی از جلدهای مجموعه‌ی «سینمای ما» است؛ مجموعه‌ای که با هدف انتشار فیلم‌نامه‌های شاخص سینمای ایران شکل گرفته و در کنار متن اصلی، مطالبی برای شناخت بهتر اثر و خالق آن فراهم می‌کند. در این جلد، پیش از ورود به فیلم‌نامه، پیشگفتاری از سجادی آمده که مسیر شکل‌گیری اثر، دشواری‌های ساخت فیلم و نسبت آن با دغدغه‌های او درباره‌ی سینمای بومی را روشن می‌کند. همین بخش آغازین نشان می‌دهد که متن حاضر فقط یک روایت سینمایی نیست، بلکه ردپای تجربه‌ی زیسته‌ی فیلم‌ساز، نگاه او به جغرافیا و درگیری‌اش با محدودیت‌های تولید را هم در خود نگه داشته است.

داستان گزل در فضای ترکمن‌صحرا می‌گذرد و از همان صحنه‌های نخست، اسب و سوارکاری را به مرکز جهان خود می‌آورد. اما اهمیت اسب در این فیلم‌نامه فقط به یک عنصر محلی یا تزئینی محدود نمی‌شود. گزل به نشانه‌ای از غرور، هویت، رفاقت، فقدان و بازگشت بدل می‌شود. روایت با شخصیتی پیش می‌رود که پس از جنگ به زادگاهش برمی‌گردد و باید با تغییری بزرگ در زندگی‌اش کنار بیاید. در این میان، دشت، روستا، اوبه، مسابقه، سکوت آدم‌ها و مناسبات میان آن‌ها فضایی می‌سازد که هم خشن است و هم عاطفی. متن، کشمکش اصلی را از دل رابطه‌ی آدم‌ها با گذشته، تن، شکست و خواستن بیرون می‌کشد.

کتاب گزل علاوه‌بر خود فیلم‌نامه، با نوشته‌ای انتقادی کامل‌تر می‌شود. این همراهی باعث شده اثر فقط برای دنبال‌کردن داستان خوانده نشود، بلکه به‌ عنوان نمونه‌ای از شیوه‌ی فکرکردن یک فیلم‌ساز به مکان، فرهنگ و درام هم دیده شود. درون‌مایه‌هایی مثل مردانگی، ناتوانی جسمی، سماجت، عشق، آبرو و نسبت انسان با سرزمین در سراسر متن حضور دارند و فیلم‌نامه را از یک قصه‌ی خطی فراتر می‌برند.

خلاصه فیلمنامه گزل

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

آنا، سوارکار ترکمن، پس از حضور در جنگ با پایی قطع‌شده به روستای خود برمی‌گردد و خیلی زود می‌فهمد اسب محبوبش، گزل، در غیاب او فروخته شده است. این خبر برای او فقط از دست‌دادن یک اسب نیست؛ گزل برایش یادگار رفاقت، گذشته و بخشی از هویت اوست. 

جست‌وجوی آنا برای پیداکردن اسب، او را به مردی یکدست و دختر خاموشش می‌رساند. از این‌جا کشمکش اصلی شکل می‌گیرد: نبردی میان غرور، دلبستگی، ناتوانی جسمی و میل به اثبات خود. داستان گزل در مسیر این جست‌وجو، رابطه‌های خانوادگی، فشار سنت و دگرگونی درونی شخصیت‌ها را هم پیش می‌کشد.

چرا باید کتاب گزل را بخوانیم؟

دلایل خواندن گزل را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب امکان خواندن متن کامل فیلم‌نامه را در کنار مطالب زمینه‌ساز آن فراهم می‌کند.
• فیلم‌نامه تصویری روشن از پیوند جغرافیا، فرهنگ ترکمن و درام شخصیت‌محور به دست می‌دهد.
• متن برای علاقه‌مندان به اقتباس سینمایی از فضاهای بومی، نمونه‌ای قابل‌توجه از تبدیل موقعیت محلی به کشمکش دراماتیک است.
• خواندن اثر به درک بهتر نقش اشیا و عناصر نمادین، مثل اسب، در پیشبرد شخصیت و روایت کمک می‌کند.
• مطالب همراه کتاب امکان بررسی فیلم‌نامه را فراتر از داستان و در نسبت با کارنامه‌ی سازنده‌اش فراهم می‌سازد.

خواندن کتاب گزل را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن گزل به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به فیلم‌نامه‌های ایرانی که می‌خواهند متن یک اثر سینمایی را جدا از فیلم دنبال کنند.
• خوانندگانی که به داستان‌های شخصیت‌محور با زمینه‌ی بومی و محلی علاقه دارند.
• دانشجویان و هنرجویان سینما که می‌خواهند رابطه‌ی شخصیت‌پردازی، فضا و کنش را در یک فیلم‌نامه بررسی کنند.
• مخاطبانی که به روایت‌هایی درباره‌ی جنگ، بازگشت، فقدان و بازسازی هویت توجه دارند.
• کسانی که می‌خواهند با بخشی از نگاه محمدعلی سجادی به سینما و جهان داستانی او آشنا شوند.

درباره محمدعلی سجادی

محمدعلی سجادی (زاده‌ی ۱۳۳۶ در آمل)، کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس، تدوین‌گر، نویسنده و نقاش است. او فعالیت‌های هنری خود را از اواخر دهه‌ی ۱۳۵۰ با تولید آثار کوتاه در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آغاز کرد و با ساخت فیلم بلند «بازجویی یک جنایت» (۱۳۶۲) گامی جریان‌ساز در سینمای پس از انقلاب برداشت. سینمای سجادی عمدتاً بر تریلرهای روان‌شناختی، کشمکش‌های درونی، وسواس‌های فکری و تاریک‌خانه‌های ذهن انسان تمرکز دارد و آثاری چون «گمشده»، «شیفته»، «رنگ شب»، «اثیری»، «جنایت»، «شوریده»، «طلاقم بده به خاطر گربه‌ها» و «سودابه» جایگاه او را در سینمای ایران تثبیت کرده‌اند.

سجادی در حوزه‌ی نویسندگی با نگارش رمان‌ها، مجموعه‌داستان‌ها، دفترهای شعر و همچنین اقتباس‌های دراماتیک از متون کلاسیک فارسی حضوری فعال در فضای ادبی معاصر داشته است. او همچنین به‌ عنوان یک نقاش نوگرا، طی دهه‌های متوالی نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی متعددی را برگزار کرده است.

اقتباس‌ها از کتاب گزل

محمدعلی سجادی در سال ۱۳۶۷ این فیلم‌نامه را کارگردانی کرد و فیلم سینمایی بر اساس آن ساخت. در اثر او مهدی میامی، رضا فیاضی و فیروز بهجت محمدی حضور داشتند.

بخشی از کتاب گزل

«ستار: شما باید حال اونو بفهمین.
مرد یکدست: می‌فهمم!
آنا: اون اسب به چه دردت می‌خوره؟
مرد یکدست: ببین پسرجون ... وقتی من اون اسب رو خریدم لاغر و داغون بود ... اما یه چیزی تو نگاهش بود که مجذوبم کرد... یه نگاه غریب که تو کم‌تر اسبی هست، بعدِ اون باهاش سر کردم، دیدم که بی‌راه نبود، اون اسب اسب ترکمنه.
ستار: خب آنا از بچگی چشمش به دنبالش بوده.
مرد یکدست: بدا به حال ترکمنی که اسب و زمینش رو بفروشه ... پس چرا فروختینش؟
ستار: گفتم که چاره‌ای نداشتیم ... خب، بعد از آنا داشت از دست می‌رفت؟
مرد یکدست: خب، حالام از دست رفته حسابش کنین ... من برای پروار کردنش رنج فراوون بردم ...
پیرمرد برمی‌خیزد و آنا به دنبالش راه می‌افتد.
آنا: هی کجا؟ ... با توام ... وایسا ... کجا می‌ری ... وایسا ... وایسا ... کارت دارم.
ستار: کجا راه افتادی؟
آنا: می‌رم دنبالش ... تو باید اونو به من بفروشی ... می‌فهمی؟»