کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند
معرفی کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند
کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند نوشتهی اولریش رودلف و با ترجمهی سیدلطفالله جلالی تصویری پژوهشی از شکلگیری و بالیدن کلام حنفیـماتریدی در سمرقند ارائه میدهد. نویسنده در این اثر، از دل منابع کهن و نسخههای خطی، مسیر گذار از شاگردان مستقیم ابوحنیفه تا دوران ابومنصور ماتریدی را بازسازی کرده است. مترجم نیز با افزودن مقدمهای مفصل و یادداشتهای تکمیلی، جایگاه این مکتب و وضعیت ماتریدیپژوهی معاصر را روشن کرده است. نشر نی آن را منتشر کرده است. نسخهی الکترونیکی این اثر را میتوانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.
درباره کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند
کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند پژوهشی نظاممند دربارهی تاریخ و صورتبندی کلام حنفی در ورارود است که اولریش رودلف آن را بر پایهی منابع قرون دوم تا پنجم هجری نوشته است. نویسنده در مقدمه، مسئلهی «گمنامیِ مشهور» بودن ابومنصور ماتریدی را طرح کرده و نشان داده است که چگونه او در عین شهرت فراوان در سنت حنفی، در آثار فرقهنویسان کلاسیک تقریباً غایب مانده است. در ادامهی کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند، سه دورهی اصلی بررسی شده است: نخست، دورهی شکلگیری سنت حنفی در خراسان و ورارود از طریق شاگردان بیواسطهی ابوحنیفه و آثاری چون العالم و المتعلم و الفقه الاکبر منسوب به او؛ دوم، دورهی میانی قرن سوم و اوایل قرن چهارم با حضور جریانهایی مانند کرامیه و چهرههایی چون مکحول نسفی؛ و سوم، دورهی خود ماتریدی، آثار او و واکنشهایش به معتزله، اهل حدیث و دیگر نحلهها. ساختار کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند از یک مقدمه، سه بخش اصلی، خاتمه و یک پیوست تشکیل شده است. در بخش سوم، خطوط اصلی تعالیم ماتریدی در سه محور جهان، خدا و انسان با تکیه بر کتاب التوحید تحلیل شده و در پیوست، اعتبار آثار منسوب به او ارزیابی شده است. مترجم در مقدمهی مفصل خود، تاریخ ماتریدیپژوهی در شرق و غرب، منابع رودلف و جایگاه این اثر در مطالعات کلامی معاصر را نیز معرفی کرده است.
خلاصه کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند
کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند بهدنبال بازسازی تاریخ و منطق درونی شکلگیری مکتب حنفیـماتریدی است. نویسنده ابتدا نشان میدهد که چگونه سنت کلامی منسوب به ابوحنیفه، در واقع از خلال شاگردان او و متونی چون العالم و المتعلم و الفقه الاکبر صورتبندی شده و سپس در فضای خراسان و ورارود گسترش یافته است. در گام بعد، رودلف جایگاه ابومنصور ماتریدی را در این زنجیره روشن میکند: او نه صرفاً شارح ابوحنیفه، بلکه نقطهی عطفی است که سنت حنفی را در برابر معتزله، کرامیه و اشاعره بازتعریف کرده است. کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند با تحلیل دقیق کتاب التوحید و تأویلات اهل السنة، معرفتشناسی، خداشناسی، جهانشناسی و نظریهی انسان در اندیشهی ماتریدی را استخراج میکند و در خاتمه، فرایند تبدیلشدن او به «همتای شرقی اشعری» و شکلگیری مکتب ماتریدیه را توضیح میدهد.
چرا باید کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند را بخوانیم؟
کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند امکان پیگیری دقیق سیر تحول کلام حنفی از ابوحنیفه تا ماتریدی را فراهم کرده است. خواننده با تکیه بر متن، هم با ساختار و محتوای کتاب التوحید و تأویلات اهل السنة آشنا میشود و هم نسبت ماتریدیه با معتزله، اشاعره، کرامیه و اهل حدیث را در بستر تاریخی سمرقند و ورارود میبیند.
خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد میکنیم؟
مطالعهی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران الهیات و فلسفهی اسلامی، علاقهمندان به تاریخ کلام اهل سنت، و کسانی که در حوزهی مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی یا تاریخ فکری خراسان و ماوراءالنهر کار میکنند پیشنهاد میشود.
بخشی از کتاب ماتریدی و گسترش کلام اهل سنت در سمرقند
«کتاب حاضر از یک مقدمه و سه بخش (شامل ۸ فصل) و یک خاتمه و یک پیوست تشکیل شده است. در همین ابتدا باید توجه داشت که این اثر، به بحث از تاریخ ماتریدیه و اندیشهٔ آنان، بهمثابهٔ یک مذهب نمیپردازد، بلکه هدف آن، پژوهش دربارهٔ کلام اهل سنت در سمرقند، از دوران شاگردان بیواسطهٔ ابوحنیفه نعمان بن ثابت کوفی (ف ۱۵۰) تا دوران ماتریدی است و البته بر تعیینکننده بودن جایگاه، اندیشه و اثرگذاری ابومنصور ماتریدی در مکتب کلامی حنفی، بهویژه در ورارود و سمرقند تأکید دارد. ازاینرو، چنانکه خواهیم دید، نویسنده از منابع و آثار نویسندگان و متکلمان حنفی پس از ماتریدی نیز بهره میبرد؛ اما از آنها برای تکمیل اطلاعات کتاب دربارهٔ ماتریدی و وضعیت کلامی حنفیان تا دوران ماتریدی بحث میکند. ازاینرو، نویسنده در مقدمهای تفصیلی، به معرفی اجمالی ابومنصور ماتریدی و نیز جایگاه او میپردازد و ابتدا به گمنامی ماتریدی در عینِ شهرت او، میپردازد و عوامل و علل آن را بررسی میکند. سپس دو تصویری را که از ماتریدی به لحاظ تاریخی در میان حنفیان وجود داشته است، به بحث مینهد. در تصویر نخست، ابومنصور ماتریدی، نه بنیانگذار کلام ماتریدیه، بلکه جانشین و شارح ابوحنفیه به حساب آمده است. این تصویر از قرن چهارم تا قرن هشتم هجری ادامه داشته و ماتریدی شارح برجسته و جانشین وفادار ابوحنیفه به حساب آمده است. اما در تصویر دوم که از قرن هشتم هجری رواج یافته و از قرن یازدهم هجری تثبیت شده است، ماتریدی، بنیانگذار کلام ماتریدیه و همتای حنفیِ دیگر دانشمند مشهور اهل سنت، یعنی ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (ف حدود ۳۲۴) به حساب آمده است.»