کتاب یک فتوا، یک اراده

«یک فتوا، یک اراده» نوشته مجید ملکان، به بررسی دلایل تاریخی، مذهبی و سیاسی جنبش تنباکو در ایران عهد ناصری می‌پردازد. نهضت یا جنبش تنباکو در پی واگذاری امتیاز انحصاری توتون و تنباکو به جرالد تالبوت انگلیسی، صاحب کمپانی رژی در سال ۱۳۰۷ هجری قمری، شکل گرفت. روحانیون و تجار و به ویژه روزنامه فارسی‌زبان اختر چاپ استانبول در آگاه‌ کردن مردم از پیامدهای زیان‌بار و تحقیرآمیز این قرارداد نقش به‌سزایی داشتند. روزنامه اختر در آن سال مصاحبه‌ای با شخص تالبوت انجام داد که آشکارا بیان‌گر گستردگی زیانی بود که ایران از این معامله می‌دید. توتون و تنباکو از مهمترین اقلام تجاری و صادراتی ایران بود و حدود دویست‌هزار تن به کشت، خرید و فروش آن اشتغال داشتند. بنابراین دادن امتیاز مبادله این محصول به یک شرکت انگلیسی، منافع بسیاری از مردم ایران را به خطر می‌انداخت: پس از شروع به کار شرکت رژی در رمضان سال ۱۳۰۸ ه.ق، به تدریج زمزمه‌هایی در مخالفت با امتیازنامه و فعالیت‌های شرکت شنیده شد. مقالات و شبنامه‌هایی در سطح تهران و سایر شهرها انتشار یافت که در آن بر استعماری بودن امتیاز تأکید شده و از مردم خواسته شده بود در مقابل آن ساکت ننشسته، اعتراض نمایند. روزنامه‌ی اختر که توسط ایرانیان مقیم استانبول منتشر می‌شد، با مقالات خود زمینه‌های اولیه‌ی اعتراضات را فراهم کرد. در این مقالات تأکید شده بود که دولت ایران با واگذاری این نوع امتیازات، حقوق مملکت و ملت را به رایگان در اختیار اجنبی‌ها قرار داده‌است و تمام این کارها در نهایت باعث خواهدشد که دست ملت از همه جا بریده شود و برای گذراندن زندگی‌شان به دریوزگی درگاه دولت یا اجنبیان بروند. به دنبال گسترش اعتراضات و مخالفت‌ها، ناصرالدین شاه، تجار و دست‌اندرکاران صدور تنباکو را دعوت کرد و در آن مجلس به توجیه و تفسیر امتیازنامه پرداخت؛ ولی نه تنها صحبت‌های وی اثری نبخشید، بلکه بر شدت و دامنه‌ی اعتراضات افزوده شد. در واقع در همین ایام اولین جرقه زده شده‌بود. ماجرا از اعزام مأموران کمپانی به فارس آغاز شد. ورود هیئت رژی به شیراز با سفارش‌نامه‌ی ویژه‌ی دولت به حاکم این ایالت‌ـ اویس میرزا معتمدالدوله‌ـ و علمای همراه بود؛ ولی علما، اعتنایی به سفارش‌نامه نکرده، از پذیرش هیئت خودداری کردند...