کتاب مغزی که خود را تغییر می دهد

کتاب مغزی که خود را تغییر می‌ دهد (داستان‌هایی از موفقیت‌های مغز بشر؛ روایت‌هایی الهام‌بخش و حقیقی از توانایی‌های خارق‌العاده‌ی ذهن انسان) نوشته نورمن دویج و ترجمه نسرین طلیقی، روایتی مفصل از کشف و بسط ایده‌ای است که نویسنده آن را انقلاب انعطاف‌پذیری عصبی می‌نامد، انقلابی در فهم این نکته که مغز انسان در تمام طول عمر می‌تواند ساختار و کارکرد خود را تغییر دهد. نشر الهام نور این کتاب را منتشر کرده است. نویسنده که روان‌پزشک، روان‌کاو و پژوهشگر است از دل تجربه‌های بالینی و سفرهای علمی خود به سراغ دانشمندانی رفته که نشان داده‌اند مغز نه یک ماشین ثابت بلکه سامانه‌ای زنده و قابل‌سازمان‌دهی دوباره است. در این کتاب، روایت‌های متعددی از بیماران و پژوهشگران کنار هم قرار گرفته است و هم‌زمان که به مفاهیم علمی مانند انعطاف‌پذیری عصبی، جایگزینی حسی و نقد نظریه‌ی مکان‌یابی سخت‌گیرانه‌ی عملکرد مغز می‌پردازد، داستان زندگی و کشف‌های دانشمندانی مانند پاول باخ‌ ریتا را نیز دنبال می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مغزی که خود را تغییر می دهد

کتاب مغزی که خود را تغییر می‌ دهد نوشته‌ی نورمن دویج، تصویری از دگرگونی یک باور قدیمی در علوم اعصاب ارائه می‌دهد، باوری که مغز را ساختاری ثابت و تغییرناپذیر می‌دانست. نویسنده ابتدا فضای فکری‌ای را توصیف کرده است که در آن نظریه‌ی مغز تغییرناپذیر حاکم بود: این ایده که پس از کودکی، مغز فقط در مسیر پیری تغییر می‌کند، سلول‌های ازبین‌رفته جایگزین نمی‌شوند و اگر بخشی از مغز آسیب ببیند، هیچ بخش دیگری نمی‌تواند کار آن را بر عهده بگیرد. این کتاب خواننده را وارد جهان پژوهشگرانی می‌کند که از دهه‌ی ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی به بعد، شواهدی خلاف این تصویر ارائه کرده‌اند، از آزمایش‌های روی گربه‌ها که نشان می‌داد ناحیه‌ی بینایی مغز به صدا و لمس هم پاسخ می‌دهد تا دستگاه‌های جایگزینی حسی که به نابینایان امکان می‌داد از راه پوست پشت یا زبان، ببینند. 

بخش مهمی از کتاب مغزی که خود را تغییر می دهد اثر نورمن دویج به پاول باخ‌ ریتا اختصاص دارد، عصب‌شناسی که با ساخت دستگاه بینایی لمسی، دستکش‌های حسی، رابط‌های زبانی و کار روی بیماران دچار اختلال تعادل، نشان داده است مغز می‌تواند ورودی‌های حسی را از کانال‌های تازه دریافت و در نواحی متفاوت پردازش کند. اثر فصل‌های متعددی دارد که هرکدام بر یک نمونه‌ی بالینی یا یک خط پژوهشی متمرکز شده است. برای مثال، فصل اول با عنوان زنی که همیشه در حال سقوط است... به داستان شریل می‌پردازد، بیماری که سیستم دهلیزی‌اش تقریباً به‌طور کامل از کار افتاده و دائماً احساس سقوط می‌کند. در همین فصل، نویسنده با شرح آزمایش‌های باخ‌ ریتا و همکارانش نشان داده است چگونه یک کلاه مجهز به شتاب‌سنج و نمایشگر زبانی می‌تواند حس تعادل را از راه زبان به مغز منتقل کند و چگونه پس از مدتی استفاده، اثر این دستگاه حتی بعد از خاموش‌شدن هم باقی می‌ماند، نشانه‌ای از سازمان‌دهی مجدد مسیرهای عصبی. 

در ادامه‌ی همین فصل، روایت اختراع دستگاه بینایی لمسی، نقد نظریه‌ی مکان‌یابی عملکردی مغز، مرور تاریخچه‌ی دیدگاه مکانیکی به بدن و مغز و سپس داستان سکته‌ی مغزی پدر باخ‌ ریتا و بهبود شگفت‌انگیز او آمده است. کتاب در مجموع ۱۱ فصل دارد و در فصل‌های دیگر مانند ساختن مغزی بهتر برای خود، جوان‌سازی، چیزی بیشتر از مجموع اجزا و پیوست‌هایی درباره‌ی انعطاف‌پذیری و ایده‌ی پیشرفت به نمونه‌های دیگری از بازآموزی مغز، تغییر عادت‌ها، اثر فرهنگ و فناوری بر مدارهای عصبی و پیامدهای مثبت و منفی انعطاف‌پذیری می‌پردازد.

خلاصه کتاب مغزی که خود را تغییر می دهد

نورمن دویج در کتاب مغزی که خود را تغییر می‌ دهد از همان ابتدا، ایده‌ی مرکزی خود را روشن کرده است: مغز انسان سخت‌افزار ثابت نیست، بلکه شبکه‌ای از نورون‌هاست که با یادگیری، تمرین، تجربه و حتی تفکر، ساختار و کارکرد خود را تغییر می‌دهد. او این ویژگی را با اصطلاح انعطاف‌پذیری عصبی توضیح داده است، توانایی‌ای که به مغز اجازه می‌دهد مسیرهای عصبی تازه بسازد، مسیرهای قدیمی را تقویت یا تضعیف کند، کارکرد بخش‌های آسیب‌دیده را به نواحی دیگر بسپارد و حتی از راه فعال‌کردن یا خاموش‌کردن برخی ژن‌ها، خود را بازآرایی کند. 

کتاب در ۱۱ فصل، با نمونه‌های گوناگون نشان می‌دهد که مغز انسان توانایی بازسازمان‌دهی و ایجاد مسیرهای عصبی تازه را دارد. در فصل اول، نویسنده داستان شریل را روایت می‌کند، زنی که پس از مصرف بیش‌ از حد جنتامایسین، تقریباً تمام کارکرد سیستم تعادلی خود را از دست داده است و دائماً احساس سقوط می‌کند. دستگاه پاول باخ‌ ریتا که سیگنال‌های تعادل را از طریق زبان منتقل می‌کند، به کمک او می‌آید. شریل با این دستگاه می‌تواند بایستد و تعادلش را حفظ کند و نکته‌ی مهم‌تر این است که پس از خاموش‌کردن دستگاه، اثر آن برای مدتی باقی می‌ماند. در فصل‌های بعد، کتاب به دستگاه بینایی لمسی می‌پردازد که به نابینایان امکان می‌دهد اطلاعات تصویری را از طریق تحریک‌های پوستی یا زبانی دریافت کنند. نویسنده با این مثال‌ها نشان می‌دهد که مغز می‌تواند اطلاعات را از مسیرهای تازه پردازش کند.

بخش دیگری از کتاب به نقد نظریه‌ی سنتی هر عملکرد، یک مکان اختصاص دارد و نمونه‌هایی از کودکان و بیماران آسیب‌دیده را مطرح می‌کند که باوجود صدمات مغزی، توانایی‌های خود را بازیافته‌اند؛ همچنین داستان پدرو، پدر باخ‌ ریتا، روایت می‌شود که پس از سکته‌ی شدید مغزی و با تمرین‌های طولانی، دوباره راه‌رفتن، سخن‌گفتن و زندگی عادی را به دست می‌آورد. نویسنده این نمونه‌ها را کنار هم قرار داده است تا نشان دهد انعطاف‌پذیری عصبی هم منبع امید و بهبود است و هم می‌تواند در شکل‌گیری عادت‌ها و اختلالات پایدار نقش داشته باشد.

چرا باید کتاب مغزی که خود را تغییر می دهد را بخوانیم؟

کتاب مغزی که خود را تغییر می‌ دهد فرصتی فراهم می‌کند تا مفهوم انعطاف‌پذیری عصبی نه به‌صورت یک اصطلاح انتزاعی، بلکه در قالب روایت‌های دقیق از بیماران، آزمایشگاه‌ها و زندگی پژوهشگران دیده شود. این کتاب نشان داده است چگونه ایده‌ی مغز ثابت جای خود را به درکی پویا از مغز داده است، درکی که براساس آن، یادگیری، تمرین، روابط انسانی، فرهنگ، فناوری و حتی شیوه‌ی فکرکردن می‌توانند مدارهای عصبی را تغییر دهند. 

نویسنده به این جنبه‌ی تاریک هم پرداخته است که همان سازوکارهایی که امکان یادگیری و بهبود را فراهم می‌کنند، می‌توانند عادت‌های مخرب، وسواس‌ها و الگوهای ناسالم را هم تثبیت کنند. این کتاب با ترکیب تاریخ علم، شرح آزمایش‌ها، گفت‌وگو با برندگان نوبل و روایت‌های بالینی، تصویری چندوجهی از مغز ارائه کرده است، تصویری که می‌تواند برای فهم بهتر رابطه‌ی ذهن و بدن، نگاه تازه‌ای به توان‌بخشی، آموزش، سالمندی و حتی خودفهمی انسان فراهم کند.

خواندن کتاب مغزی که خود را تغییر می دهد را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب مغزی که خود را تغییر می دهد به کسانی که به علوم اعصاب، روان‌شناسی و تاریخ علم علاقه‌مند هستند، پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین می‌تواند برای دانشجویان و فعالان حوزه‌های توان‌بخشی، گفتاردرمانی، کاردرمانی و روان‌درمانی که می‌خواهند نمونه‌های عینی از انعطاف‌پذیری مغز را ببینند،مفید باشد. مطالعه‌ی این کتاب به افرادی که درگیر پیامدهای آسیب‌های مغزی، اختلالات تعادل، مشکلات یادگیری یا دغدغه‌ی افت کارکرد شناختی در سالمندی هستند نیز توصیه می‌شود.