کتاب وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی

کتاب وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی (رویکردی شناختی) نوشته‌ی پارسا بامشادی و توسط نشر نویسه پارسی منتشر شده است. نویسنده که دانش‌آموخته‌ی دکتری زبان‌شناسی همگانی از دانشگاه شهید بهشتی است در این اثر به سراغ یکی از مهم‌ترین سازوکارهای واژه‌سازی در فارسی یعنی وندافزایی رفته و آن را در پیوند با ستاک فعل و در چارچوب زبان‌شناسی شناختی بررسی کرده است. متن کتاب از دل یک پژوهش دانشگاهی گسترده و رساله‌ی دکتری نویسنده بیرون آمده و در قالب اثری منسجم بازنویسی شده است. در این کتاب وندها، ستاک‌های فعلی، ساختواژه، معنا و مفهوم‌سازی در کنار هم دیده شده‌اند و نویسنده تلاش کرده است با تکیه بر سه نظریه‌ی دستور شناختی، معناشناسی قاب و ساختواژه‌ی ساخت، چارچوبی تحلیلی برای فهم بهتر واژه‌های مشتق فعل‌پایه در فارسی پیشنهاد کند. ساختار کتاب شامل پنج فصل است که از مبانی واژه‌سازی و وندافزایی آغاز می‌شود، به مباحث نظری زبان‌شناسی شناختی و دستور شناختی می‌رسد و سپس در فصل‌های میانی به تحلیل ستاک‌های فعلی، وندها و چند پسوند و پیشوند پرکاربرد در فارسی می‌پردازد و در پایان نیز جمع‌بندی و چشم‌انداز پژوهش را طرح می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی

کتاب وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی با تمرکز بر زبان فارسی امروز و با تکیه بر رویکرد شناختی نوشته شده است و در پنج فصل پیش می‌رود. در فصل یکم با عنوان «واژه‌سازی و وندافزایی» نویسنده ابتدا واژه را به‌عنوان سنگ‌بنای زبان معرفی کرده و تفاوت واژه‌های ساده و آمیخته، تکواژ آزاد و وابسته، پیشوند و پسوند و نیز دو فرایند اصلی واژه‌سازی یعنی وندافزایی و ترکیب را توضیح داده است. در همین فصل به سردرگمی اصطلاحی میان «اشتقاق» و «وندافزایی» پرداخته شده و دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی نسبت این دو اصطلاح مرور شده است. سپس دیگر فرایندهای واژه‌سازی در فارسی مانند تبدیل، دوگان‌سازی، سرنام‌سازی، اختصارسازی، کوتاه‌سازی و آمیزه‌سازی معرفی شده‌اند تا جایگاه وندافزایی در کنار دیگر سازوکارها روشن شود. در ادامه‌ی همین فصل، بحث به رابطه‌ی معنا و ساختواژه کشیده شده و اهمیت معنا در بررسی واژه‌های مشتق و آمیخته و نیز در رویکرد زبان‌شناسی شناختی برجسته شده است. در پایان فصل نخست، هدف کلی پژوهش، منابع داده (از جمله پیکره‌ی ساختواژی گردآوری‌شده توسط نویسنده و چند فرهنگ فارسی) و طرح کلی فصل‌های بعدی معرفی شده است. در فصل دوم کتاب وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی سه ستون نظری کار یعنی دستور شناختی، معناشناسی قاب و ساختواژه‌ی ساخت معرفی شده‌اند. نویسنده ابتدا رویکرد ساخت‌بنیاد را توضیح داده و نشان داده است که در این نگاه، «ساخت» به‌عنوان جفت‌شدگی صورت و معنا واحد اصلی تحلیل است و واژگان و دستور در قالب شبکه‌ای از ساخت‌ها دیده می‌شوند. سپس زبان‌شناسی شناختی به‌عنوان رویکردی که زبان را پنجره‌ای به سوی فرایندهای شناختی می‌داند معرفی شده و جایگاه معنا، مفهوم‌سازی، بریافت، قلمروهای شناختی، مقوله‌بندی، طرحواره‌ها و شبکه‌های معنایی توضیح داده شده است. در همین فصل، دستور شناختی لانگاکر با مفاهیمی مانند ساختار نمادین، ساختار معنایی و واجی، طرحواره‌بودگی، برنمایی، چشم‌انداز و کانونی‌سازی شرح داده شده و پیوند آن با ساختواژه‌ی ساخت و معناشناسی قاب نشان داده شده است. فصل سوم به‌طور خاص به ستاک‌های فعلی، وندها، قلمروهای شناختی و قاب‌های معنایی فعل می‌پردازد و مفاهیمی مانند بریافت، برنمایی، چشمانداز و نقش‌های معنایی را در تحلیل واژه‌های مشتق فعل‌پایه به کار می‌گیرد. فصل چهارم هسته‌ی تحلیلی کتاب است و در آن چند پسوند و پیشوند فعلی فارسی مانند «-نده»، «-شو»، «-ش»، «-ان»، «-مان» و پیشوندهای «ب-»، «ن-» و «نا-» در چارچوب شناختی بررسی شده‌اند. فصل پنجم نیز به جمع‌بندی مسیر پیموده‌شده، دستاوردهای نظری و ترسیم چشم‌انداز پژوهش‌های بعدی اختصاص یافته است.

خلاصه کتاب وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی

نویسنده در وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی از این پرسش آغاز کرده است که در فرایند وندافزایی به ستاک فعل، معنا چگونه ساخته می‌شود و چگونه دگرگون می‌شود. برای پاسخ به این پرسش، ابتدا جایگاه واژه‌سازی در زبان فارسی و نقش وندافزایی در کنار ترکیب و دیگر فرایندها روشن شده است. سپس با انتخاب رویکرد شناختی، معنا معادل مفهوم‌سازی در نظر گرفته شده و دستور زبان به‌عنوان ساختاربندی و نمادین‌سازی درون‌مایه‌ی معنایی تعریف شده است. بر این اساس، هر واژه‌ی مشتق فعل‌پایه نتیجه‌ی ترکیب یک ستاک فعلی با یک وند است که در سطح شناختی به ترکیب دو ساختار مفهومی و شکل‌گیری یک ساختار نمادین تازه منجر می‌شود. در فصل‌های نظری، نویسنده با تکیه بر دستور شناختی، معناشناسی قاب و ساختواژه‌ی ساخت نشان داده است که برای تحلیل معنای واژه‌های مشتق فعلی باید به قلمروهای شناختی، قاب‌های معنایی فعل، بریافت، برنمایی، چشم‌انداز و مقوله‌بندی توجه شود. فعل به‌عنوان رابطه‌ای فرآیندی در دستور شناختی بازنمایی می‌شود و ستاک فعل درون یک قلمرو مفهومی گسترده‌تر (مانند «فرآیند») جای می‌گیرد. وندهایی که به این ستاک‌ها افزوده می‌شوند، خود دارای شبکه‌ای از معناها و طرحواره‌های ساختی هستند. نویسنده تلاش کرده است نشان دهد که چگونه ترکیب ستاک و وند در سطح مفهومی، بخشی از قلمروهای شناختی را برجسته می‌کند، نقش‌های معنایی تازه‌ای را فعال می‌سازد و در نتیجه واژه‌ی مشتق، معنایی فراتر از جمع ساده‌ی معنای ستاک و وند پیدا می‌کند. در بخش تحلیلی کتاب، چند پسوند و پیشوند فعلی فارسی انتخاب شده و برای هرکدام دو مسیر دنبال شده است: نخست مرور دیدگاه‌های پیشین درباره‌ی آن وند و سپس واکاوی آن در چارچوب شناختی. برای هر وند، شبکه‌ی طرحواره‌ای-ساختی آن ترسیم شده و نشان داده شده است که این وند در ترکیب با ستاک‌های مختلف، چه زیرطرحواره‌هایی می‌سازد و چگونه میان معناهای گوناگون آن رابطه‌ی جزییات‌افزایی و گسترش‌دهی برقرار است. نمودارها و شکل‌های متعدد کتاب، بازنمایی مفهومی فعل‌های ناگذر، گذرا و دوگذرا، ساخت‌های اضافه با مصدر، تغییر برنما و پیدایش معنای تازه، و نیز شبکه‌های معنایی و طرحواره‌ای وندها و پیشوندها را نشان می‌دهند. در پایان، نویسنده جمع‌بندی کرده است که پیوند دادن دستور شناختی، معناشناسی قاب و ساختواژه‌ی ساخت می‌تواند چارچوبی تبیین‌گر برای مطالعه‌ی وندافزایی به ستاک فعل در فارسی فراهم کند و راه را برای پژوهش‌های بعدی در ساختواژه‌ی فارسی بگشاید.

چرا باید کتاب وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی را بخوانیم؟

وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی برای کسانی که به ساختواژه‌ی فارسی و نگاه شناختی به زبان علاقه‌مند هستند فرصتی فراهم کرده است تا واژه‌سازی را نه فقط به‌عنوان کنار هم قرار گرفتن تکواژها، بلکه به‌عنوان فرایندی مفهومی و معنابنیاد ببینند. این کتاب نشان می‌دهد که پسوندها و پیشوندهای آشنا در فارسی، مانند «-نده»، «-ش»، «-ان»، «-مان»، «ب-»، «ن-» و «نا-»، در پس ظاهر ساده‌ی خود شبکه‌ای از معناها، طرحواره‌ها و رابطه‌های مفهومی دارند و در ترکیب با ستاک‌های فعلی، الگوهای منظم و قابل‌تحلیل می‌سازند. خواندن این کتاب به درک بهتر پیوند میان دستور، معنا و واژه‌سازی کمک می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان مفاهیمی مانند قلمرو شناختی، قاب معنایی، بریافت، برنمایی و مقوله‌بندی را در تحلیل داده‌های واقعی فارسی به کار گرفت. برای دانشجویان و پژوهشگران زبان‌شناسی، این اثر نمونه‌ای از به‌کارگیری هم‌زمان سه نظریه‌ی مهم (دستور شناختی، معناشناسی قاب و ساختواژه‌ی ساخت) در یک مسئله‌ی مشخص زبانی است و برای علاقه‌مندان به زبان فارسی، تصویری دقیق‌تر از سازوکارهای درونی واژه‌های مشتق و رابطه‌ی آن‌ها با تجربه و شناخت انسانی ارائه کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

وندافزایی به ستاک فعل در زبان فارسی به دانشجویان و پژوهشگران زبان‌شناسی به‌ویژه در حوزه‌های ساختواژه، معناشناسی و زبان‌شناسی شناختی پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که در مطالعات زبان فارسی، فرهنگ‌نویسی، آموزش زبان یا ویرایش علمی درگیرند و می‌خواهند درک عمیق‌تری از واژه‌سازی و نقش وندها در فارسی به دست آورند توصیه می‌شود.