کتاب مغز و پیچ و خم های آن

کتاب مغز و پیچ‌ و خم‌ های آن (علوم اعصاب درباره‌ی مغز چه می‌گوید؟) (Your Brain, Explained) نوشته مارک دینگمن و ترجمه محمدحسن ترابی، اثری است که تلاش کرده است مغز انسان را از دل داستان‌های واقعی بیماران عصب‌شناختی و یافته‌های علوم اعصاب معاصر معرفی کند. نشر نویسه پارسی این کتاب را منتشر کرده و ویراستاری علمی متن را پریسا بخشنده بر عهده داشته است. نویسنده که خود پژوهشگر و مدرس علوم اعصاب است از تجربه‌های دانشگاهی و تدریس عمومی‌اش استفاده کرده است تا مفاهیم تخصصی مانند آمیگدالا، هیپوتالاموس، شبکه‌های توجه، سیستم پاداش و سازوکار درد را در قالب روایت‌هایی توضیح دهد. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌هایی است که هرکدام با یک کیس مشهور یا تکان‌دهنده آغاز می‌شوند، از سندروم دست بیگانه و بیماری‌های نادر ژنتیکی گرفته تا اختلال استرس پس از سانحه، اعتیاد، پارکینسون و اختلال کمبود توجه. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مغز و پیچ و خم های آن

کتاب مغز و پیچ‌ و خم‌های آن نوشته‌ی مارک دینگمن با پیشگفتار مفصل مترجم آغاز می‌شود که در آن درباره‌ی وضعیت ترجمه‌ی آثار علوم اعصاب، دشواری برگردان اصطلاحات تخصصی و جایگاه این اثر در میان کتاب‌های موجود توضیح داده شده است. مترجم توضیح داده است که چرا متن اصلی برایش آن‌قدر ساده، روان و شیرین بوده که تصمیم گرفته آن را به فارسی برگرداند و درعین‌حال از ناگزیر بودن استفاده از واژه‌های علمی مانند هیجان، اکتساب، بازداری و حافظه در معنای خاطره سخن گفته است. 

مارک دینگمن، نویسنده‌ی کتاب، با روایت تاریخی از کورت گولدشتاین و بیماری با سندروم دست بیگانه آغاز می‌کند، روایتی که بلافاصله خواننده را با این ایده روبه‌رو می‌کند که رفتارهای عجیب و گاه ترسناک می‌توانند ریشه در اختلال ارتباطی بخش‌های مختلف مغز داشته باشند. دینگمن در همین مقدمه مسیر کلی کتاب را روشن می‌کند: ۱۰ فصل که هرکدام به یکی از کارکردهای مهم مغز اختصاص دارد و از یک داستان بالینی یا موقعیت واقعی آغاز می‌شود و سپس به توضیح سازوکارهای عصبی، شبکه‌های مغزی و پرسش‌های باز علوم اعصاب می‌رسد. 

کتاب مغز و پیچ‌ و خم‌ های آن در فصل‌های متعدد به موضوعاتی مانند ترس، حافظه، خواب و بیداری، زبان، هیجان، حرکت، بینایی، لذت و پاداش، درد و توجه می‌پردازد. عناوین کتاب نشان می‌دهند که مارک دینگمن تلاش کرده است طیفی از تجربه‌های روزمره تا اختلال‌های پیچیده را پوشش دهد. در هر فصل ابتدا یک کیس یا داستان (مثل زن مبتلا به سندروم دست بیگانه، بیمار بدون احساس ترس به‌دلیل آسیب آمیگدالا یا فردی با اختلال استرس پس از سانحه) معرفی می‌شود و سپس باتکیه‌بر این مثال، ساختارهایی مانند آمیگدالا، هیپوتالاموس، کرتکس پیش‌پیشانی، لوب گیجگاهی، سیستم پاداش دوپامینی و شبکه‌های توجه توضیح داده شده است. 

در متن کتاب کادرهایی وجود دارد که نکته‌های کاربردی یا حاشیه‌ای را جدا می‌کنند و در پایان نیز یادداشت‌ها، واژه‌نامه‌ی انگلیسی-فارسی و فارسی-انگلیسی آمده است تا خواننده بتواند اصطلاحات را پیگیری کند. مارک دینگمن بارها تأکید کرده است که این اثر را مقدمه‌ای برای ورود به علوم اعصاب می‌داند و خواننده را تشویق کرده است پس از آن به سراغ منابع تکمیلی برود.

خلاصه کتاب مغز و پیچ و خم های آن

مارک دینگمن در کتاب مغز و پیچ‌ و خم‌ های آن از روایت‌های عینی و نمونه‌های واقعی برای ورود به بحث درباره‌ی کارکردهای مغز استفاده می‌کند و نشان می‌دهد چگونه جرمی یک‌ونیم‌کیلویی و چین‌خورده می‌تواند منشأ رفتارهای عادی و اختلال‌های پیچیده باشد. در فصل مربوط به ترس، داستان زنی مبتلا به بیماری ژنتیکی اورباخ-ویته و تخریب آمیگدالا روایت می‌شود که تقریباً هیچ‌گاه ترس را تجربه نمی‌کند، نه هنگام مواجهه با تهدید مستقیم با چاقو، نه در شبح‌خانه و نه هنگام تماشای فیلم‌های ترسناک. نویسنده با استفاده از این نمونه و بررسی تاریخچه‌ی پژوهش‌هایی مانند آزمایش‌های کلوور و بیوسی روی میمون‌ها، نقش آمیگدالا را در شرطی‌سازی ترس، پاسخ جنگ یا گریز، ارزیابی اهمیت محرک‌ها و شکل‌گیری حافظه‌های هیجانی توضیح می‌دهد.

کتاب حاضر نشان می‌دهد که آمیگدالا را نمی‌توان صرفاً مرکز ترس دانست، این بخش از مغز در یادگیری رویدادهای مثبت نیز نقش دارد و مغز می‌تواند حتی در غیاب آن، از شبکه‌های دیگر برای تجربه‌ی برخی انواع ترس استفاده کند. بحث در فصل‌های بعدی به موضوعاتی مانند حافظه، خواب، زبان، هیجان، حرکت، بینایی، لذت، درد و توجه گسترش پیدا می‌کند. در بخش حافظه، نمونه‌هایی مانند جیل پرایس مطرح می‌شوند تا تفاوت حافظه کوتاه‌مدت و بلندمدت، نقش هیپوکامپ و کاربرد دوگانه مفهوم حافظه در علوم اعصاب روشن شود.

در فصل‌های مربوط به لذت و اعتیاد، سیستم پاداش، دوپامین، چرخه‌ی اعتیاد و دیدگاه‌های جدید درباره‌ی نقش دوپامین در خواستن و دوست‌داشتن بررسی می‌شود. فصل درد نیز به مسیرهای عصبی درد، نقش مالش در کاهش آن، مسکن‌های طبیعی بدن و مسئله‌ی درد مزمن می‌پردازد. در فصل توجه، محدودیت منابع توجه، چندوظیفگی، اختلال کمبود توجه و بیش‌فعالی و نقش کرتکس پیش‌پیشانی در تنظیم توجه توضیح داده می‌شود.

در سراسر کتاب، نویسنده به این نکته بازمی‌گردد که بسیاری از اختلال‌های روان‌پزشکی مانند فوبیا، اضطراب عمومی و اختلال استرس پس از سانحه را می‌توان شکل افراطی سازوکارهایی دانست که در اصل برای بقا مفید بوده‌اند، سازوکارهایی که وقتی از حد تعادل خارج می‌شوند، به منبع رنج تبدیل می‌شوند.

چرا باید کتاب مغز و پیچ و خم های آن را بخوانیم؟

کتاب مغز و پیچ‌ و خم‌ های آن با استفاده از داستان بیماران و موقعیت‌های واقعی، سازوکار مغز را از زاویه‌ای ملموس و مبتنی‌بر پژوهش‌های عصب‌شناختی بررسی می‌کند. نویسنده با طرح نمونه‌هایی مانند سندروم دست بیگانه، ناتوانی در تجربه‌ی ترس و حافظه‌های مزاحم پس از تروما، مفاهیمی مانند آمیگدالا، هیپوتالاموس، کرتکس پیش‌پیشانی، سیستم لیمبیک، شبکه‌های توجه و سیستم پاداش را در زمینه‌ای عینی توضیح می‌دهد.

دینگمن همچنین بر تفاوت میان یافته‌های معتبر علوم اعصاب و برداشت‌های اغراق‌آمیز رسانه‌ای تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که پدیده‌های پیچیده‌ای مانند ترس یا رفتارهای اجتماعی را نمی‌توان به یک ناحیه یا مرکز مشخص در مغز نسبت داد. این کتاب با پیونددادن فرایندهای زیستی، شناختی و رفتاری، تصویری کلی از عملکرد مغز و ارتباط آن با تجربه‌های انسانی ارائه می‌دهد و با کمک شکل‌ها، نمودارها و واژه‌نامه، دنبال‌کردن مفاهیم و اصطلاحات تخصصی را برای خواننده آسان‌تر می‌کند.

خواندن کتاب مغز و پیچ و خم های آن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب مغز و پیچ‌ و خم‌ های آن به علاقه‌مندان به علوم اعصاب، روان‌شناسی، علوم شناختی و زبان‌شناسی بالینی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند تصویری منسجم از کارکردهای اصلی مغز به‌ دست آورند؛ همچنین به دانشجویان رشته‌های مرتبط با سلامت روان، گفتاردرمانی، کاردرمانی و پزشکی که به‌دنبال متنی مقدماتی برای پیونددادن کیس‌های بالینی با سازوکارهای عصبی هستند، توصیه می‌شود. این کتاب به کسانی نیز توصیه می‌شود که درباره‌ی موضوعاتی مانند ترس، حافظه، اعتیاد، درد، اختلال استرس پس از سانحه یا اختلال کمبود توجه کنجکاوند و می‌خواهند بدانند علوم اعصاب درباره‌ی آن‌ها چه می‌گوید.