کتاب آموزش تدوین پایان نامه و نگارش مقالات علمی

کتاب آموزش تدوین پایان‌نامه و نگارش مقالات علمی نوشته‌ی میثم عاقلی، شمس‌الدین نیک‌منش، پریسا جلالی و حسن رشیدی اثری است که از نخستین گام‌های آشنایی با پژوهش تا مرحله‌ی ارسال و چاپ مقاله را یک‌جا کنار هم آورده است. موسسه‌ی فرهنگی هنری دیباگران تهران آن کتاب را منتشر کرده است و در ابتدای آن پیشگفتاری از الهه حسینی دیده می‌شود که جایگاه پژوهش علمی در علوم انسانی و اجتماعی را توضیح داده است. ساختار اثر گسترده است و در چند بخش اصلی پیش می‌رود: مدیریت پژوهش و روش پژوهش، روش‌های کیفی و کمّی و آمیخته، گردآوری و تحلیل داده‌ها، نگارش پایان‌نامه و رساله، مقاله‌نویسی علمی، کار با مجلات و کنفرانس‌ها، و در پایان پیوست‌هایی شامل نمونه‌ی انواع پرسشنامه و سؤالات مصاحبه. در فصل‌های آغازین، مفاهیم پایه‌ای مانند علم، پژوهش علمی، تفاوت علم و شبه‌علم، هدف‌های پژوهش، نظریه، متغیر و پارادایم‌های روش‌شناختی تشریح شده است و سپس کتاب به‌تدریج وارد جزئیات طراحی پژوهش، انتخاب روش، تحلیل داده‌ها و نگارش گزارش می‌شود. در بخش‌های پایانی نیز موضوع‌هایی مانند سرقت ادبی، پارافریز، نرم‌افزارهای مدیریت ارجاع، پایگاه‌های علمی فارسی و لاتین و فرایند داوری مقاله بررسی شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آموزش تدوین پایان نامه و نگارش مقالات علمی

کتاب آموزش تدوین پایان‌نامه و نگارش مقالات علمی با تمرکز بر علوم انسانی و اجتماعی، از سطح تعریف علم و پژوهش تا سطح طراحی پروتکل پژوهش و تولید نظریه پیش رفته است. نویسندگان در بخش اول با عنوان مدیریت پژوهش و روش پژوهش، ابتدا به کلیات روش پژوهش می‌پردازند: تعریف پژوهش به‌عنوان فعالیتی نظام‌مند برای حل مسئله، تفاوت علم و شبه‌علم، هدف‌های پژوهش علمی در دو حوزه‌ی تصمیم‌گیری و تولید علم، و اهمیت پژوهش در سازمان‌ها و زندگی حرفه‌ای. سپس بحث به روش‌شناسی پژوهش (متدولوژی) و پارادایم‌ها کشیده می‌شود؛ جایی که پارادایم به‌عنوان چهارچوب مفهومی و مجموعه‌ای از مفروضات هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی معرفی شده است. فصل پارادایم‌ها و انقلاب‌های علمی با تکیه بر ایده‌های توماس کوهن، مفاهیمی مانند بحران علمی، انقلاب علمی و جابه‌جایی پارادایم را توضیح داده است و بعد، پارادایم‌های اثبات‌گرایی، پسااثبات‌گرایی، تفسیری، انتقادی، فمینیستی، پسامدرن و تئوری آشوب را از نظر نوع واقعیت، نوع دانش و نوع روش بررسی کرده است. در ادامه‌ی همین بخش، عناصر پژوهش یعنی نظریه، مفاهیم، چهارچوب، الگو، مدل و انواع متغیرها (مستقل، وابسته، میانجی، مداخله‌گر، کنترل، کمی، کیفی، گسسته، پیوسته، دوارزشی و چندارزشی) به‌تفصیل تشریح شده است و نقش نظریه در طراحی پژوهش، ساخت فرضیه و انتخاب آزمون‌های آماری توضیح داده شده است. در بخش‌های بعدی کتاب آموزش تدوین پایان‌نامه و نگارش مقالات علمی، تمرکز از مبانی نظری به «چگونه انجام‌دادن پژوهش» منتقل می‌شود. یک بخش بزرگ به روش پژوهش کیفی اختصاص یافته است؛ در آن‌جا نویسندگان ابتدا جایگاه روش کیفی در علوم انسانی را توضیح داده‌اند و سپس انواع استراتژی‌های کیفی مانند تحلیل مضمون (تماتیک)، نظریه‌ی زمینه‌ای (داده‌بنیاد)، تحلیل روایتی، پدیدارشناسی، قوم‌نگاری، تحلیل محتوای کیفی، تحلیل داده‌های مشاهده‌ای و تحلیل نشانه‌شناختی را معرفی کرده‌اند. فرایند شش‌مرحله‌ای تحلیل مضمون براساس الگوی براون و کلارک (آشنایی با داده‌ها، کدگذاری اولیه، جست‌وجوی مضامین، بازبینی مضامین، تعریف و نام‌گذاری مضامین و نوشتن گزارش) به‌صورت گام‌به‌گام شرح داده شده است و تفاوت تحلیل مضمون با تحلیل محتوا روشن شده است. سپس کتاب به روش کمّی می‌رسد و طبقه‌بندی پژوهش‌ها براساس هدف، ماهیت، مکان، زمان، کاربرد و افق زمانی را بیان می‌کند و انواع پژوهش‌های کمّی و استراتژی‌های آن‌ها را توضیح می‌دهد. پس از آن، پژوهش آمیخته (ترکیبی)، مزیت‌های آن، دلایل استفاده از آن در رساله‌های دکتری، گونه‌شناسی طرح‌های ترکیبی و شیوه‌ی تحلیل در پژوهش‌های آمیخته مطرح شده است. در بخش‌های گردآوری و تحلیل داده‌ها، جامعه و نمونه در بخش کیفی و کمّی، روش‌های گردآوری داده (مصاحبه، مشاهده، پرسشنامه و...)، ابزارها، روایی و پایایی در پژوهش کیفی و کمّی، نرم‌افزارهای تحلیل داده (از جمله نرم‌افزارهای کیفی و کمّی، جی‌پاور و برنامه‌های تعیین حجم نمونه) و شیوه‌ی تجزیه‌وتحلیل نرم‌افزاری داده‌ها معرفی شده است. در بخش‌های پایانی، رویکرد پایان‌نامه‌نویسی، وظایف استاد راهنما و مشاور و دانشجو، ساختار فصل‌های پایان‌نامه، نگارش سمینار و پاورپوینت دفاع، سپس رویکرد مقاله‌نویسی، ساختار مقاله، انتخاب مجله، تشخیص نشریات جعلی، سرقت ادبی و پارافریز، فرایند ارسال و داوری مقاله، پاسخ به داوران، مدیریت ارجاع‌دهی، پایگاه‌های علمی و چاپ مقاله در کنفرانس‌ها و همایش‌ها به‌صورت منظم آمده است و در پیوست‌ها نیز نمونه‌ی انواع سؤالات مصاحبه و پرسشنامه‌ها ارائه شده است.

خلاصه کتاب آموزش تدوین پایان نامه و نگارش مقالات علمی

این کتاب درون یک خط اصلی حرکت می‌کند: تبدیل مسئله‌ی مبهم پژوهش به یک کار علمی طراحی‌شده، اجراشده و گزارش‌شده. در فصل‌های آغازین، نویسندگان با تعریف علم به‌عنوان مجموعه‌ای از دانش‌ها، نظریه‌ها و روش‌ها و پژوهش علمی به‌عنوان فرایندی برای تولید اطلاعات جدید، جایگاه پژوهش را در پیشرفت علم و حل مسائل پیچیده‌ی اجتماعی و سازمانی توضیح می‌دهند. سپس تفاوت علم و شبه‌علم را بر پایه‌ی اتکا به شواهد قابل تجربه و روش‌شناسی نظام‌مند روشن می‌کنند و نشان می‌دهند که چگونه نبود روش‌شناسی دقیق، پژوهش را به شبه‌علم نزدیک می‌کند. هدف‌های پژوهش علمی در سه سطح «تولید نظریه‌ی جدید»، «آزمون و ارزیابی نظریه‌های موجود» و «حل مسئله‌ی کاربردی» دسته‌بندی شده است و اهمیت پژوهش برای تصمیم‌گیری فردی، سازمانی و ملی و برای پرکردن خلأهای دانش توضیح داده شده است. در ادامه، کتاب به روش‌شناسی پژوهش و پارادایم‌ها می‌پردازد. برای هر پارادایم (اثبات‌گرا، پسااثبات‌گرا، تفسیری، انتقادی، فمینیستی، پسامدرن و تئوری آشوب) سه سطح هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی تشریح شده است؛ مثلا در پارادایم اثبات‌گرا واقعیت عینی و قابل اندازه‌گیری فرض شده و روش کمّی و آزمون نظریه در مرکز قرار گرفته است، درحالی‌که در پارادایم تفسیری واقعیت چندگانه و وابسته به معناهای کنشگران در نظر گرفته شده و پژوهشگر با غوطه‌وری در میدان و استفاده از مصاحبه و مشاهده به درک درونی می‌رسد. سپس کتاب به عناصر پژوهش می‌رسد: تعریف نظریه، انواع نظریه (صوری، تقلیلی، تجریدی و...)، نقش نظریه در تنظیم یافته‌ها، ساخت فرضیه و انتخاب روش، و رابطه‌ی چرخه‌ای نظریه و پژوهش (نظریه → پژوهش → اصلاح نظریه). مفاهیم چهارچوب نظری، مدل مفهومی و الگو در دو جای پژوهش توضیح شده است: یک‌بار در آغاز کار برای طراحی ابزار و سؤالات، و یک‌بار پس از تحلیل داده‌ها برای ارائه‌ی خروجی پژوهش. انواع متغیرها و نقش آن‌ها در مدل‌سازی نیز به‌صورت نظام‌مند بیان شده است. بخش بعدی کتاب به روش کیفی اختصاص دارد. ابتدا جایگاه روش کیفی در علوم انسانی و اجتماعی و مزیت آن در فهم عمیق تجربه‌های انسانی و پدیده‌های کمترشناخته‌شده توضیح داده شده است. سپس استراتژی‌های کیفی مختلف معرفی شده‌اند و تحلیل مضمون به‌عنوان یکی از پرکاربردترین روش‌ها به‌صورت گام‌به‌گام تشریح شده است؛ از آشنایی با داده‌ها و کدگذاری اولیه تا ساخت مضامین، بازبینی، نام‌گذاری و نوشتن گزارش. تفاوت تحلیل مضمون با تحلیل محتوای کیفی و نیز نسبت آن با دیگر روش‌ها مانند نظریه‌ی زمینه‌ای و تحلیل روایتی روشن شده است. در ادامه، روش کمّی و طبقه‌بندی پژوهش‌ها براساس هدف، ماهیت، مکان، زمان و افق زمانی مطرح می‌شود و سپس پژوهش آمیخته به‌عنوان ترکیب برنامه‌ریزی‌شده‌ی روش‌های کمّی و کیفی معرفی می‌شود؛ مزیت‌های آن، جهان‌بینی حاکم بر آن و دلایل استفاده از آن در رساله‌های دکتری توضیح داده شده است. در بخش گردآوری و تحلیل داده‌ها، کتاب به‌صورت جداگانه جامعه و نمونه در بخش کیفی و کمّی، روش‌های گردآوری داده (مصاحبه، مشاهده، پرسشنامه، اسناد)، ابزارها، روایی و پایایی در پژوهش کیفی و کمّی و نرم‌افزارهای تحلیل داده را بررسی می‌کند. سپس رویکرد پایان‌نامه‌نویسی مطرح می‌شود: وظایف استاد راهنما، مشاور و دانشجو، ساختار فصل‌های پایان‌نامه (کلیات، ادبیات و پیشینه، روش، یافته‌ها، بحث و نتیجه‌گیری)، نگارش سمینار و طراحی پاورپوینت دفاع. در بخش رویکرد مقاله‌نویسی، ساختار مقاله، استخوان‌بندی بخش‌های آن، انتخاب مجله‌ی مناسب، اعتبارسنجی مجلات، تشخیص نشریات جعلی، بررسی سرقت ادبی و پارافریز، فرایند ارسال مقاله، نقش سردبیر و داوران، دلایل رد مقاله و شیوه‌ی پاسخ‌دادن به داوری‌ها توضیح داده شده است. در پایان نیز مدیریت ارجاع‌دهی، نرم‌افزارهای ارجاع‌دهی، پایگاه‌های علمی فارسی و لاتین، چاپ مقاله در کنفرانس‌ها و همایش‌ها و نمونه‌ی انواع سؤالات مصاحبه و پرسشنامه‌ها در پیوست‌ها آمده است.

چرا باید کتاب آموزش تدوین پایان نامه و نگارش مقالات علمی را بخوانیم؟

این کتاب برای خواننده‌ای که درگیر انجام پژوهش دانشگاهی است، یک مسیر نسبتاً کامل از «فهمیدن پژوهش چیست» تا «تحویل پایان‌نامه و چاپ مقاله» ترسیم کرده است. مزیت اصلی آن پیوندزدن مبانی نظری روش‌شناسی با جزئیات عملی کار پژوهشی است؛ یعنی هم از مفاهیمی مانند پارادایم، نظریه، متغیر و مدل صحبت شده و هم از کارهای روزمره‌ای مانند طراحی پرسشنامه، انتخاب حجم نمونه، کار با نرم‌افزار، نوشتن فصل‌های پایان‌نامه، آماده‌کردن پاورپوینت دفاع، انتخاب مجله، تشخیص نشریات جعلی و پاسخ‌دادن به داوران. در بخش روش کیفی، تحلیل مضمون و تحلیل محتوا به‌صورت گام‌به‌گام توضیح داده شده است و تفاوت آن‌ها روشن شده است؛ این موضوع برای دانشجویانی که با داده‌های متنی، مصاحبه و مشاهده کار می‌کنند اهمیت زیادی دارد. در بخش روش کمّی و آمیخته نیز طبقه‌بندی پژوهش‌ها، نقش نظریه در طراحی مدل، و جایگاه پژوهش ترکیبی در رساله‌های دکتری تشریح شده است. علاوه‌بر این، کتاب به موضوع‌هایی که معمولاً در کلاس‌های روش تحقیق کمتر به آن‌ها پرداخته می‌شود نیز توجه کرده است؛ مانند سرقت ادبی و پارافریز، نرم‌افزارهای مدیریت ارجاع، پایگاه‌های علمی، فرایند داوری مقاله، دلایل ردشدن مقاله و نحوه‌ی مکاتبه با سردبیر. پیوست‌های حاوی نمونه‌ی سؤالات مصاحبه و انواع پرسشنامه‌ها نیز برای طراحی ابزار پژوهش مفید است. ترکیب این مباحث باعث شده است که اثر، هم برای فهم نظری روش پژوهش و هم برای انجام کار عملی پایان‌نامه و مقاله‌نویسی قابل استفاده باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری در رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی که در مرحله‌ی انتخاب موضوع، طراحی روش، نگارش پایان‌نامه یا استخراج مقاله هستند پیشنهاد می‌شود. همچنین به پژوهشگران و مدرسانی که درگیر راهنمایی پایان‌نامه‌ها، برگزاری سمینار روش تحقیق یا کارگاه‌های مقاله‌نویسی‌اند و به مدیران پژوهش در سازمان‌ها و مؤسسات آموزشی که با فرایند داوری، انتشار و ارجاع‌دهی علمی سروکار دارند توصیه می‌شود.