کتاب مجموعه ای از ضوابط، مقررات و آیین نامه های ملی ساختمان

کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان نوشته‌ی علی ابراهیمی و مریم دیلمی مرجعی آموزشی برای آشنایی گام‌به‌گام با مفاهیم پایه، ساختارها و الزامات مقررات ملی در حوزه‌ی ساخت‌وساز است. موسسه فرهنگی هنری دیباگران تهران آن را منتشر کرده است. در این کتاب ابتدا کلیات، فلسفه‌ی وجودی آیین‌نامه‌ها و جایگاه قانون نظام مهندسی و مقررات ملی ساختمان در چرخه‌ی طراحی، اجرا، نظارت و بهره‌برداری توضیح داده شده است. سپس خواننده با مفاهیم کلیدی مانند طرح و پروژه‌ی عمرانی، نقش کارفرما، مشاور، پیمانکار، دستگاه نظارت، اسناد پیمان، انواع ضمانت‌نامه‌ها و مراحل مناقصه و تحویل موقت و قطعی آشنا می‌شود. در ادامه، ساختارهای مختلف سازه‌ای، ضوابط بارگذاری، آماده‌سازی بستر شالوده‌ها، اجرای ساختمان‌های بنایی، ایمنی و حفاظت کارگاهی، صرفه‌جویی در انرژی، ضوابط شهرسازی، نظارت و بازرسی و نیز معرفی مباحث بیست‌وچندگانه‌ی مقررات ملی ساختمان به‌تفصیل آمده است. متن کتاب ترکیبی از تعریف‌ها، توضیح‌های مفهومی، نقل مواد مهم شرایط عمومی پیمان و ارائه‌ی جداول و مثال‌های محاسباتی است تا پیوند بین متن آیین‌نامه و کاربرد عملی آن در پروژه‌های عمرانی روشن شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مجموعه ای از ضوابط، مقررات و آیین نامه های ملی ساختمان

کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان با تمرکز بر آموزش ساختارمند مفاهیم حقوقی، فنی و اجرایی صنعت ساختمان در ایران نوشته شده است. نویسندگان یعنی علی ابراهیمی و مریم دیلمی در فصل اول با عنوان «کلیات و فلسفه‌ی وجودی آیین‌نامه‌ها» از نقش ضوابط ساختمانی در تأمین ایمنی، بهداشت و سلامت جامعه شروع کرده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه قانون نظام مهندسی، مقررات ملی ساختمان، آیین‌نامه‌ها، بخشنامه‌ها و شیوه‌نامه‌ها در کنار هم چارچوب کار مهندسان، کارفرمایان و پیمانکاران را شکل می‌دهند. در همین فصل، تعاریف پایه‌ای مانند طرح و پروژه‌ی عمرانی، قانون، بخشنامه، آیین‌نامه، دستگاه اجرایی، مشاور، پیمانکار، اسناد پیمان، شرایط عمومی پیمان و انواع ضمانت‌نامه‌ها به‌صورت منظم آورده شده است. سپس متن بخش‌هایی از شرایط عمومی پیمان درباره‌ی صورت‌وضعیت‌ها، تحویل موقت، صورت‌وضعیت قطعی و دوره‌ی تضمین نقل و توضیح شده تا خواننده با روند مالی و حقوقی اجرای پروژه آشنا شود. در ادامه‌ی همین فصل، مباحث بیست‌ودوگانه‌ی مقررات ملی ساختمان از «تعاریف» تا «مراقبت و نگهداری از ساختمان‌ها» و «الزامات ترافیکی ساختمان» به‌صورت معرفی اجمالی مرور شده است تا تصویر کلی از گستره‌ی مقررات ملی به دست آید. کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان در فصل دوم به «شناخت انواع ساختارهای سازه‌ای و عملکرد آنها» می‌پردازد و مفاهیمی مانند اتصال مفصلی، صلب و نیمه‌صلب، سازه‌ی پایدار و ناپایدار، قاب خمشی و قاب مهاربندی‌شده، نقش سقف صلب در پایداری، سازه‌ی بنایی با دیوار باربر، اسکلت‌های مفصلی مهاربندی‌شده، قاب‌های خمشی، ساختارهای مختلط و نحوه‌ی انتقال بارهای قائم و جانبی را تشریح کرده است. فصل سوم «ضوابط بارگذاری در ساختمان‌ها» را پوشش می‌دهد و با تعریف بار مرده، بار زنده، بار برف، باد و زلزله، جداول جرم واحد حجم مصالح و اجزای ساختمانی و مثال‌های محاسبه‌ی وزن تیر، دیوار و سقف تیرچه‌بلوک، خواننده را با شیوه‌ی برآورد بارها آشنا می‌کند. فصل چهارم به «ضوابط آماده‌سازی بستر شالوده‌ها و عملیات اجرایی خاکی» اختصاص دارد و ضمن تعریف انواع پی (سطحی، نیمه‌عمیق، عمیق)، بر ضرورت مطالعات ژئوتکنیکی، شناسایی خاک بستر، قنوات و چاه‌های قدیمی و تحلیل نتایج آزمایش‌ها تأکید کرده است. در فصل‌های بعدی، ضوابط اجرای ساختمان‌های بنایی، حفاظت و ایمنی در کارگاه، تنظیم محیطی و صرفه‌جویی در انرژی، شهرسازی، نظارت و بازرسی و نیز معرفی تفصیلی‌تر مباحث مقررات ملی دنبال می‌شود تا زنجیره‌ی کامل از مرحله‌ی برنامه‌ریزی و طراحی تا اجرا، تحویل و نگهداری ساختمان پوشش داده شود.

خلاصه کتاب مجموعه ای از ضوابط، مقررات و آیین نامه های ملی ساختمان

کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان در لایه‌ی نخست به این پرسش پاسخ می‌دهد که چرا وجود آیین‌نامه‌ها و مقررات ساختمانی ضروری است و این ضوابط چه نسبتی با ایمنی، کیفیت و اقتصاد پروژه‌ها دارند. نویسندگان ابتدا نشان داده‌اند که ساخت‌وساز در کشور توسط متولیان خصوصی و عمومی انجام می‌شود و برای هماهنگی میان این بازیگران، مجموعه‌ای از قوانین، آیین‌نامه‌ها، بخشنامه‌ها و شیوه‌نامه‌ها تحت پوشش قانون نظام مهندسی تدوین شده است. در همین چارچوب، مفاهیمی مانند قانون، بخشنامه، آیین‌نامه، شیوه‌نامه، اسناد پیمان، دستگاه اجرایی، کارفرما، مشاور، پیمانکار و دستگاه نظارت تعریف شده تا زبان مشترکی برای تفسیر مقررات شکل بگیرد. در گام بعد، کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان چرخه‌ی کامل یک طرح عمرانی را در سه مرحله‌ی اصلی توضیح داده است: مرحله‌ی شناسایی و بررسی اولیه (مطالعات امکان‌سنجی، اقلیم‌شناسی، جمعیت‌شناسی، بررسی شبکه‌های زیربنایی، زمین‌شناسی، زلزله، مکانیک خاک، معماری بومی و ضوابط شهرسازی)، مرحله‌ی تهیه‌ی طرح مقدماتی (گزینه‌سازی، طراحی اولیه‌ی معماری، سازه و تأسیسات، برآورد هزینه‌ها و برنامه‌ی زمان‌بندی کلی) و مرحله‌ی تهیه‌ی طرح اجرایی (محاسبات فنی، نقشه‌های اجرایی، جزئیات، دفترچه‌های مشخصات فنی، متره و برآورد، اسناد مناقصه و برنامه‌ی زمان‌بندی اجرا). سپس روند برگزاری مناقصه، انتخاب پیمانکار، تنظیم ضمانت‌نامه‌ها، تهیه‌ی صورت‌وضعیت‌های موقت، تحویل موقت، دوره‌ی تضمین و صورت‌وضعیت قطعی با استناد به مواد ۳۷، ۳۹ و ۴۰ شرایط عمومی پیمان تشریح شده است. بخش سازه‌ای کتاب به معرفی انواع ساختارها اختصاص دارد: اتصال مفصلی، صلب و نیمه‌صلب، تعریف سازه‌ی پایدار، قاب خمشی و قاب مهاربندی‌شده، نقش بادبند و دیوار برشی، رفتار سازه‌های بنایی با دیوار باربر و لزوم استفاده از شناژهای قائم و افقی، ساختارهای اسکلتی مفصلی مهاربندی‌شده، قاب‌های خمشی در سازه‌های بتنی و فولادی، ساختارهای مختلط در ساختمان‌های خاص و بلندمرتبه و نقش سقف صلب در انتقال نیروهای جانبی بین قاب‌های پایدار و ناپایدار. سپس نحوه‌ی انتقال بارهای قائم (از سقف به تیر، ستون، پی و زمین) و بارهای جانبی (از طریق بادبند یا قاب خمشی) توضیح داده شده است. در بخش بارگذاری، کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان با تکیه بر مبحث ششم مقررات ملی، بار مرده، بار زنده، بار برف، باد و زلزله را تعریف کرده و جداول جرم واحد حجم مصالح (آجر، بتن، ملات‌ها، سنگ‌ها، پوکه، آسفالت، پوشش‌ها و …) را ارائه داده است. مثال‌های عددی نشان می‌دهد چگونه می‌توان وزن یک تیر بتنی، دیوار آجری یا سقف تیرچه‌بلوک را محاسبه کرد و به بار مرده‌ی واحد سطح یا واحد طول تبدیل کرد. برای بار زنده، جداول حداقل بارهای گسترده و متمرکز بر اساس کاربری (مسکونی، اداری، آموزشی، انبار، پارکینگ، سالن تجمع، بیمارستان و …) آورده شده است. در مورد برف، تقسیم‌بندی کشور به شش منطقه‌ی برفی و مفهوم «بار برف مبنا» معرفی شده و برای باد، ایده‌ی فشار و مکش روی سطوح مختلف ساختمان و وابستگی نیرو به سرعت باد، ارتفاع و شکل ساختمان بیان شده است. درباره‌ی زلزله نیز به‌صورت اجمالی توضیح داده شده که نیروی زلزله تابع وزن ساختمان است، در تراز سقف‌ها اعمال می‌شود و مقدار آن برای ساختمان‌های معمولی حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد وزن سازه در نظر گرفته می‌شود. در فصل آماده‌سازی بستر شالوده‌ها، کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان بر ضرورت مطالعات ژئوتکنیکی، شناسایی لایه‌های خاک، قنوات و چاه‌های قدیمی، آزمایش‌های صحرایی و آزمایشگاهی و تحلیل نتایج برای تعیین نوع پی تأکید کرده است. انواع پی به چهار گروه سطحی (منفرد، نواری، گسترده)، نیمه‌عمیق، عمیق (شمعی و چاهی) و ویژه تقسیم شده و نسبت عمق به بعد پی به‌عنوان معیار طبقه‌بندی ذکر شده است. در فصل‌های بعدی که در متن بخش‌هایی از آنها آمده، ضوابط اجرای ساختمان‌های بنایی (ارتفاع مجاز، پلان، مقطع قائم، بازشوها، دیوارهای سازه‌ای و غیرسازه‌ای، کلاف‌بندی، سقف‌ها و نماسازی)، اصول ایمنی و حفاظت در کارگاه (آموزش ایمنی، عوامل خستگی، حوادث ناشی از کار، وسایل حفاظت فردی، ایمنی در آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی، کار با ماشین‌آلات)، تنظیم محیطی و صرفه‌جویی در انرژی (اقلیم‌ها، محدوده‌ی آسایش، عایق‌کاری حرارتی، رطوبتی و صوتی، تعمیر و نگهداری برای جلوگیری از فرسودگی) و ضوابط شهرسازی، تجمیع و تفکیک اراضی، سطح اشغال، تراکم، پارکینگ، درز انقطاع و نظارت و بازرسی فنی تشریح شده است. در پایان نیز مباحث بیست‌ودوگانه‌ی مقررات ملی و اهداف هر مبحث از تعاریف تا پدافند غیرعامل، نگهداری ساختمان و الزامات ترافیکی معرفی شده تا نقشه‌ی کلی این منظومه‌ی مقرراتی روشن شود.

چرا باید کتاب مجموعه ای از ضوابط، مقررات و آیین نامه های ملی ساختمان را بخوانیم؟

خواندن کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان برای کسانی که با پروژه‌های ساختمانی سروکار دارند چند دستاورد مهم به همراه دارد. نخست این‌که تصویر یکپارچه‌ای از زنجیره‌ی حقوقی و فنی ساخت‌وساز ارائه می‌کند؛ از قانون نظام مهندسی و نقش وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها تا جزئیات اسناد پیمان، ضمانت‌نامه‌ها، مناقصه، صورت‌وضعیت‌ها و تحویل موقت و قطعی. این نگاه یکجا کمک می‌کند ارتباط بین متن آیین‌نامه‌ها و واقعیت کارگاهی و اداری پروژه‌ها بهتر درک شود. دوم این‌که کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان پلی میان مفاهیم تئوریک و محاسبات عملی است. جداول جرم واحد حجم مصالح، مثال‌های محاسبه‌ی وزن تیر، دیوار و سقف، معرفی انواع بارها و نحوه‌ی انتقال آنها در سازه، تعریف ساختارهای مختلف (قاب خمشی، مهاربندی، دیوار باربر، سازه‌ی مختلط) و توضیح نقش سقف صلب، برای دانشجویان و مهندسان جوان فرصتی فراهم می‌کند تا آنچه در مقررات ملی آمده را در قالب مثال و سناریوی واقعی ببینند. این رویکرد باعث می‌شود استفاده از مباحث ششم، هشتم، نهم، دهم و سایر مباحث در طراحی و کنترل سازه ملموس‌تر شود. سوم این‌که کتاب به موضوعاتی می‌پردازد که معمولا در منابع صرفا محاسباتی کمتر دیده می‌شود؛ مانند ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا، عوامل خستگی و حوادث ناشی از کار، سازمان‌های مسئول در حوزه‌ی ایمنی، ضوابط شهرسازی، تجمیع و تفکیک اراضی، سطح اشغال، تراکم، پارکینگ، درز انقطاع، صرفه‌جویی در انرژی، عایق‌کاری و نگهداری ساختمان. این ترکیب باعث می‌شود نگاه صرفا سازه‌ای به پروژه به نگاه جامع‌تری تبدیل شود که معماری، شهرسازی، ترافیک، انرژی و نگهداری را هم در بر می‌گیرد. چهارم این‌که معرفی مباحث بیست‌ودوگانه‌ی مقررات ملی ساختمان در یک جا، به‌همراه توضیح هدف و دامنه‌ی هر مبحث، مانند نقشه‌ی راهی عمل می‌کند که نشان می‌دهد برای هر موضوع (از حریق و تأسیسات برقی و مکانیکی تا عایق صدا، انرژی، پدافند غیرعامل و الزامات ترافیکی) باید به کدام مبحث مراجعه شود. این دید کلی برای کسانی که می‌خواهند در پروژه‌ها مسئولیت طراحی، نظارت یا کنترل را بر عهده بگیرند، نقطه‌ی شروع مناسبی است. در نهایت، کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان با زبان فنی و ساختار آموزشی خود کمک می‌کند برداشت‌های سلیقه‌ای از مقررات کاهش یابد و تفسیرها به متن رسمی نزدیک‌تر شود؛ موضوعی که در کاهش اختلافات بین کارفرما، مشاور، پیمانکار و دستگاه نظارت نقش مهمی دارد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب مجموعه‌ای از ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های ملی ساختمان به دانشجویان و فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی عمران، معماری و شهرسازی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال آشنایی منظم با مقررات ملی، شرایط عمومی پیمان و مفاهیم پایه‌ی سازه و بارگذاری هستند. همچنین به مهندسان طراح، ناظر و مجریان جوانی توصیه می‌شود که درگیر پروژه‌های ساختمانی و عمرانی‌اند و نیاز دارند ارتباط بین متن آیین‌نامه‌ها، اسناد پیمان و کارگاه را بهتر درک کنند. این کتاب برای کارکنان ادارات فنی شهرداری‌ها، سازمان نظام مهندسی، دستگاه‌های اجرایی و نیز تکنسین‌ها و سرپرستان کارگاه که با ضوابط ایمنی، شهرسازی، بارگذاری و آماده‌سازی بستر سروکار دارند نیز منبعی کاربردی است.