کتاب سینمای جان کاساوتیس

کتاب سینمای جان کاساوتیس (مجموعه سینماگران؛ ۷) نوشتهٔ نیکل برنز و ری کارنی است که سعیده طاهری و بابک کریمی آن را گردآوری کرده‌اند و نشر خوب آن را منتشر کرده است. این کتاب بخشی از مجموعه‌ای است که به تحلیل و واکاوی جهان سینماگران مهم ایران و جهان اختصاص دارد و در هر جلد، فیلم‌ساز به‌عنوان خالق یک «جهان» سینمایی دنبال شده است. در این جلد، جان کاساوتیس به‌عنوان یکی از چهره‌های محوری سینمای مستقل آمریکا در مرکز توجه قرار گرفته و از زوایای گوناگون بررسی شده است؛ از ریشه‌های خانوادگی و میراث یونانی او تا شیوهٔ فیلم‌سازی، بداهه‌پردازی، کار با بازیگران، نسبتش با صنعت هالیوود و جایگاهش در تاریخ سینما. کتاب ترکیبی است از مقدمه‌ها، جستارهای تحلیلی، مقالات بلند و نمونه‌هایی از گفت‌وگوها و ارجاعات پژوهشی که هم به فیلم‌های شاخصی مثل سایه‌ها، چهره‌ها، شوهران، زنی تحت‌تأثیر، کشتن دلال چینی، شب افتتاح و جویبارهای عشق می‌پردازد و هم به سریال کمترشناخته‌شدهٔ جانی استاکاتو. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سینمای جان کاساوتیس

کتاب سینمای جان کاساوتیس با یک مقدمهٔ کلی دربارهٔ مجموعهٔ «سینماگران» آغاز می‌شود و سپس مقدمهٔ گردآورندگان، سعیده طاهری و بابک کریمی، جایگاه کاساوتیس را در میان سینه‌فیل‌های ایرانی و تاریخ سینمای مستقل آمریکا ترسیم می‌کند. در این مقدمه توضیح داده شده که چگونه کاساوتیس در حاشیهٔ سینمای تجاری و با تکیه بر خانواده و دوستان نزدیکش، آجربه‌آجر بنای سینمای مستقل آمریکا را بالا برده و چرا فیلم‌های او برای بسیاری از منتقدان ایرانی بدل به مرجع ذهنی و عاطفی شده‌اند؛ فیلم‌هایی که نه «برش‌هایی از زندگی» بلکه «آینهٔ تمام‌نمای زندگی» معرفی شده‌اند. سپس مقدمهٔ مفصل نیکل برنز با عنوان «جان کاساوتیس، آفتاب سپیده‌دمان» قرار گرفته که محمدرضا شیخی آن را ترجمه کرده است. برنز در این متن، کاساوتیس را نماد استقلال‌گرایی، آزادی در فرم و اومانیسم عاطفی می‌داند و از بیانیهٔ معروف او در مجلهٔ فیلم کالچر با عنوان «چه بر سر هالیوود آمده؟» شروع می‌کند تا نشان دهد چگونه این فیلم‌ساز از همان ابتدا در برابر منطق صرفاً اقتصادی صنعت ایستاده است. در ادامه، ریشه‌های خانوادگی و یونانی کاساوتیس، مهاجرت پدرش، حساسیت او به مسئلهٔ اقلیت‌ها و مسئولیت «نمایش انسان» به‌عنوان میراثی اخلاقی و زیبایی‌شناختی دنبال شده است. کتاب سینمای جان کاساوتیس در ساختار اصلی خود به دو بخش بزرگ تقسیم شده است: «جهان کاساوتیس» و «فیلم‌نامه‌نویسی، بداهه‌پردازی، بازیگری». در بخش اول، جستارهایی مانند «حکایت تهور و تزلزل: فیلم‌های جان کاساوتیس» نوشتهٔ ری کارنی، کلیت سینمای او را از منظر درونمایه‌ها و ساختار روایی بررسی کرده‌اند. کارنی در این متن بلند، کاساوتیس را در برابر الگوی رایج سینمای آمریکا قرار می‌دهد؛ الگویی که بر فردگرایی، رقابت و مادیت‌گرایی استوار است. او نشان می‌دهد که چگونه فیلم‌های کاساوتیس این سه ستون را درهم می‌شکنند و به‌جای قهرمان تنها و پیروزی مادی، بر خانواده، جمع، کشمکش‌های درونی، خودکاوی و تعالی عاطفی تمرکز می‌کنند. در همین بخش، فیلم‌هایی مثل سایه‌ها، چهره‌ها، شوهران، مینی و ماسکوویتس، زنی تحت‌تأثیر، کشتن دلال چینی، شب افتتاح و جویبارهای عشق در پیوند با هم خوانده می‌شوند و نه به‌صورت تک‌فیلم‌های جدا. بخش دوم کتاب بیش‌تر بر سه مؤلفهٔ ساختاری سینمای کاساوتیس یعنی فیلم‌نامه‌نویسی، بداهه‌پردازی و بازیگری متمرکز است و نشان می‌دهد چگونه او با تکیه بر تمرین‌های طولانی، بازنویسی‌های مکرر، و آزادی کنترل‌شدهٔ بازیگران، نوعی سینمای «فرایندی» می‌سازد که در آن معناها در جریان روابط و لحظه‌ها شکل می‌گیرند، نه در قالب طرح داستانی ازپیش‌تعریف‌شده. در لابه‌لای این جستارها، به سریال جانی استاکاتو، حضور کاساوتیس در تلویزیون و کارهای استودیویی‌اش نیز اشاره شده تا تصویر کامل‌تری از فرازونشیب‌های حرفه‌ای او به دست بیاید.

خلاصه کتاب سینمای جان کاساوتیس

در مرکز کتاب سینمای جان کاساوتیس چند ایدهٔ اصلی دربارهٔ ماهیت سینمای این فیلم‌ساز تکرار و از زوایای مختلف بسط داده شده است. نیکل برنز در متن آغازین، کاساوتیس را آفتابی می‌بیند که هرچه از زمان ساخت فیلم‌ها فاصله می‌گیرد، گرمایش حیاتی‌تر می‌شود. او از بیانیهٔ «چه بر سر هالیوود آمده؟» نقل می‌کند تا نشان دهد کاساوتیس هنر را مسئولیتی فردی می‌فهمد: هنرمند باید مسئول اشتباه‌های خود باشد و فقط در صورتی که آزادی خلاقانهٔ تمام‌عیار داشته باشد، هنر و صنعت سینما معنایی پیدا می‌کنند. برنز سپس با رجوع به زندگی خانوادگی، مهاجرت پدر، پیوند با جامعهٔ یونانی‌آمریکایی و حساسیت نسبت به اقلیت‌ها، ریشه‌های اخلاقی و سیاسی فیلم‌هایی مثل سایه‌ها را توضیح می‌دهد؛ فیلمی که همزمان انقلابی فرمی و تجربه‌ای سیاسی دربارهٔ نژاد و «دیگری» است. او به بداهه‌پردازی به‌عنوان تکنیکی اشاره کرده که بر فهمی خاص از انسان و پلاستیسیتهٔ بدن و سرگذشت فردی استوار است و در سایه‌ها، زنی تحت‌تأثیر و دیگر آثار، به شکل‌های مختلف ادامه پیدا می‌کند. ری کارنی در جستار «حکایت تهور و تزلزل» سینمای کاساوتیس را در برابر الگوی غالب سینمای آمریکا قرار می‌دهد. او نشان می‌دهد که چگونه فیلم‌های این کارگردان، به‌جای قهرمان فردگرا و کشمکش بیرونی، بر گروه، خانواده و کشمکش‌های درونی متمرکزند؛ شخصیت‌ها بیش‌تر با خودشان درگیرند تا با دشمنی بیرونی. در این خوانش، موفقیت نه پول و شهرت و قدرت، بلکه خودآگاهی و رشد عاطفی است. کارنی توضیح می‌دهد که چرا فیلم‌های کاساوتیس در گیشه شکست خورده‌اند و در نظام پخش و ویدئو هم مهجور مانده‌اند؛ از سفرهای شهری او با جعبهٔ حلقه‌فیلم‌ها برای پیدا کردن پخش‌کننده تا امتناعش از قراردادهای توزیع مقاطعه‌ای. در ادامه، ساختار روایی فیلم‌ها تحلیل می‌شود: صحنه‌ها «نقطهٔ دراماتیک» ساده ندارند، انگیزه‌های شخصیت‌ها مبهم و چندلایه‌اند، و تماشاگر از امتیاز دانایی برتر محروم است. کارنی با ارجاع به امرسن و ویلیام جیمز، سینمای کاساوتیس را هنری «سیال» می‌خواند که معنا را در فرایند، در گذر، و در زنجیره‌ای از لحظه‌های متغیر می‌سازد. نمونه‌هایی از چهره‌ها، مینی و ماسکوویتس، زنی تحت‌تأثیر، کشتن دلال چینی و جویبارهای عشق نشان می‌دهند که چگونه شخصیت‌ها در مرز خودفریبی و آگاهی حرکت می‌کنند، چگونه بداهه‌پردازی بازیگران و ساختار تدوین، تماشاگر را وادار به مشارکت فعال می‌کند و چگونه سینمای کاساوتیس به‌جای فرار از پیچیدگی زندگی، آن را به میدان اصلی نبرد و تجربه تبدیل کرده است.

چرا باید کتاب سینمای جان کاساوتیس را بخوانیم؟

سینمای جان کاساوتیس برای کسانی که به‌دنبال شناخت عمیق‌تر از یک فیلم‌ساز هستند، فقط فهرستی از اطلاعات یا تحلیل‌های پراکنده فراهم نکرده است، بلکه تصویری پیوسته از «جهان» او می‌سازد. این کتاب نشان می‌دهد چگونه یک کارگردان می‌تواند در حاشیهٔ صنعت، با بودجه‌های محدود و تکیه بر خانواده و دوستان، زبان شخصی خود را بسازد و در عین حال به پرسش‌های بزرگ دربارهٔ آزادی، مسئولیت هنرمند، نقش سینما در جامعه و معنای زندگی مشترک پاسخ بدهد. خواننده در این متن‌ها می‌بیند که بداهه‌پردازی در سینمای کاساوتیس فقط یک ترفند اجرایی نیست، بلکه روشی برای نزدیک‌شدن به پیچیدگی روان انسان و روابط عاطفی است. این کتاب همچنین فرصتی است برای بازخوانی فیلم‌های کاساوتیس در نسبت با سینمای آمریکا و ایدئولوژی سرمایه‌داری؛ جایی که ری کارنی نشان می‌دهد چگونه این آثار، فرمول فردگرایی، رقابت و پاداش مادی را زیر سؤال می‌برند و به‌جای آن، بر خودکاوی، مسئولیت‌پذیری و آغوش‌گشودگی عاطفی تأکید می‌کنند. برای دانشجویان و پژوهشگران سینما، ساختار دو بخشی کتاب، از «جهان کاساوتیس» تا «فیلم‌نامه‌نویسی، بداهه‌پردازی، بازیگری»، امکان می‌دهد هم از منظر نظریهٔ فیلم و هم از زاویهٔ عملیِ کار با بازیگر و فیلم‌نامه به آثار او نگاه کنند. در عین حال، حضور ارجاعات متعدد به امرسن، ویلیام جیمز، مرلوپونتی و دیگر متفکران، این کتاب را به پلی میان فلسفه، نظریهٔ هنر و تحلیل فیلم تبدیل کرده است؛ پلی که می‌تواند برای خوانندهٔ علاقه‌مند به اندیشه، همان‌قدر جذاب باشد که برای سینه‌فیل حرفه‌ای.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن سینمای جان کاساوتیس به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تحلیل جدی فیلم و شناخت سینمای مستقل آمریکا علاقه‌مندند، به دانشجویان و پژوهشگران رشتهٔ سینما که می‌خواهند نمونه‌ای عینی از پیوند نظریه، تاریخ و تحلیل جزئی صحنه‌ها ببینند، به سینه‌فیل‌هایی که فیلم‌های کاساوتیس را دوست دارند و به‌دنبال متنی عمیق برای بازخوانی آنها هستند، و به خوانندگانی که به نسبت میان هنر، آزادی فردی، مسئولیت هنرمند و ساختارهای اجتماعی فکر می‌کنند.

بخشی از کتاب سینمای جان کاساوتیس

«اگر قرار باشد کسی به‌حق پدر سینمای مستقل آمریکا نامیده شود، او کسی جز جان کاساوتیس (درگذشته به سال ۱۹۸۹) نیست. کارگردان یاغی و سرآمدی که به‌راستی سینمای مستقل را معنا بخشید. در روزگاری که هالیوود ماجراجویی‌های مألوفش را در پرفروش‌ترین و پرتماشاگرترین فیلم‌ها، با بازی بزرگ‌ترین ستاره‌ها و هنگفت‌ترین و نجومی‌ترین بودجه‌ها دنبال می‌کرد، کاساوتیس، فیلم‌ساز ناآرامِ خانگی، سرسختانه مسیر مخالفی را می‌پیمود؛ فیلم‌های کوچک و شخصی می‌ساخت و هزینه‌ها را از جیب خود می‌پرداخت و اعضای خانواده و دوستانش را در مقام بازیگر در نقش‌های اصلی می‌گمارد. در عالم سینمایی که غالباً صحنهٔ حضور شرکت‌های عظیم چندملیتیِ تولیدکنندهٔ انبوهی از فیلم‌های عامه‌پسند و سرگرم‌کننده بود، او به همراه همسرِ بازیگرش، جنا رولندز، کسب‌وکار خانوادگی‌اش را اداره می‌کرد که یگانه دغدغه‌اش بیان هنری شخصی بود. کاساوتیس همهٔ کارها را تا حد توان یک‌تنه پیش می‌برد و استودیویی یک‌نفره بود: فیلم‌نامه می‌نوشت، کارگردانی و فیلم‌برداری و تدوین می‌کرد و گاهی هم در فیلم‌های غیرهالیوودی خود به بازی می‌پرداخت. طی هفت سال فعالیت حرفه‌ایبه استثنای نخستین فیلمش، سایه‌ها، و آخرین فیلمش، جویبارهای عشقهشت فیلم کاملاً مستقل ساخت: چهره‌ها، شوهران، مینی و ماسکوویتس، زنی تحت‌تأثیر، کشتن دلال چینی و شب افتتاح؛ علاوه بر دو فیلمی که در ابتدا از آنها نام بردیم و چند محصول مشترک استودیویی همچون بلوز دیرهنگام، کودکی منتظر است و گلوریا (او از سه فیلم آخر چندان خرسند نبود، چرا که برای ساخت آنها ناگزیر به مصالحه با استودیوها بود). سینمای کاساوتیس با هر متر و معیاری دستاورد اعجاب‌انگیزی است؛ مجموعهٔ آثاری که یکی از منتقدان آن را به‌حق «بزرگ‌ترین دستاورد فردیِ ماندگار در تاریخ سینمای آمریکا» قلمداد می‌کند. با وجود این، واقعیت تأسف‌برانگیز این است که تقریباً همهٔ فیلم‌های او برای تماشاگران معمولی (و حتی تماشاگران جدی‌تر) همچنان ناشناخته‌اند. کاساوتیس سال‌ها در فیلم‌های پرفروش بسیاریاز بچهٔ رُزمری گرفته تا دوازده مرد خبیث و...بازی می‌کرد تا سرمایهٔ لازم را برای ساخت فیلم‌های خود فراهم آورد، و طنز ماجرا این است که او در این فیلم‌ها بازیگری شناخته‌شده‌تر است تا کارگردانی صاحب‌سبک در فیلم‌های خود. غفلت و ناآگاهی دربارهٔ آثار کاساوتیس در مطالعات سینمایی دانشگاهی نیز به همین اندازه گسترده است، تا جایی که استادان و دانشجویان شناختی سطحی و سرسری از کارگردانی او دارند.»