کتاب اقبالنامه

کتاب اقبالنامه اثر نظامی گنجوی، بخشی از مثنوی اسکندرنامه‌ی این شاعر بزرگ است که نشر امیرکبیر آن را با تصحیح و شرح بهروز ثروتیان منتشر کرده است. در این مثنوی هم متن منظوم نظامی و هم توضیحات دقیق و نسخه‌شناسانه‌ی ثروتیان در کنار هم آمده تا خواننده با جهان فکری نظامی و سرگذشت متنی اقبالنامه آشنا شود. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اقبالنامه

کتاب اقبالنامه آخرین دفتر از اسکندرنامه‌ی نظامی گنجوی است که به همت بهروز ثروتیان تصحیح و شرح شده است. در آغاز کتاب اقبالنامه پیشگفتاری بلند از مصحح آمده که در آن از روند ده‌ساله‌ی تصحیح متن، دشواری‌های نسخه‌خوانی، نقش نسخه‌ی نخجوانی و متن علمی باکو و نیز ماجرای واژه‌نامه‌ی مشترک شرفنامه و اقبالنامه سخن گفته شده است. در همین بخش، ثروتیان از رنج سال‌های کار، دفترهای پیش‌نویس متعدد و حساسیت خود در پرهیز از دخالت سلیقه در متن می‌گوید. کتاب اقبالنامه در ادامه به معرفی مثنوی اقبالنامه به‌عنوان اثری رازناک می‌پردازد که از نظر خردنامه‌های یونانی، حکمت عملی و پیوند آن با اخلاق اسلامی جایگاهی ویژه دارد. 

در کتاب اقبالنامه، مصحح ضمن نقل ابیاتی از نظامی درباره‌ی فرهنگنامه‌ها و خردنامه‌ها، جایگاه سخنان حکیمان ایران، یونان و هند را در سنت فکری نظامی نشان داده است. سپس به نسبت داستان‌های اقبالنامه با تفسیر کشف‌الاسرار میبدی، مسئله‌ی ذوالقرنین و اسکندر، و خوانش رمزی سفرهای اسطوره‌ای اشاره شده و بخش‌هایی از متن میبدی در کنار ابیات شرفنامه و اقبالنامه آورده شده است. در ادامه، ثروتیان روش تصحیح خود را با ذکر نمونه‌های عینی توضیح داده است؛ از جمله اختلاف ضبط‌ها در ابیات و نشان‌دادن این‌که فاصله‌ی اندک میان حروف یا جابه‌جایی یک نقطه چگونه هفت شکل متفاوت از یک واژه پدید آورده است. او نظام نام‌گذاری نسخه‌ها (ن، ب، پ، ت، ث و…) را شرح داده، از نقش نسخه‌ی باکو و نسخه‌ی نخجوانی گفته و بر اصل «اقدم و اصح نسخ» و ثبت صریح موارد ابهام تأکید کرده است. در بخش علائم قراردادی نیز شیوه‌ی شماره‌گذاری بندها و ابیات، نشانه‌های الحاقی‌بودن ابیات و علامت‌های تردید و ارجاع برای خواننده توضیح داده شده است.

مثنوی اقبالنامه یا خردنامه‌ی نظامی نقطه‌ی اوجِ دگردیسی شخصیت اسکندر از فاتحی جنگی به حکیم و پیامبر در ادبیات فارسی است. نظامی در این اثر، که آن را به نام عزالدین مسعود سلجوقی سروده، از فضای رزمی و حماسیِ شرفنامه (بخش اول اسکندرنامه) فاصله می‌گیرد و به ساحت فلسفه، تدبیر و کشف شهود وارد می‌شود. کتاب با ستایش خداوند و نعت پیامبر آغاز شده و سپس در قالب حکایات و افسانه‌هایی نظیر ماجرای ارشمیدس و ماریه‌ی قبطیه، لایه‌های اخلاقی و پندآموز روایت را پی‌ریزی می‌کند. محور اصلی اقبالنامه، همنشینی اسکندر با هفت حکیم بزرگ جهان (نظیر ارسطو، سقراط و افلاطون) است؛ جایی که آن‌ها درباره‌ی آغاز آفرینش و اسرار هستی به مباحثه می‌پردازند. نظامی در این دفتر، اسکندر را همان ذوالقرنین قرآنی تصویر می‌کند که با تکیه بر دانش و پارسایی، به مقام پیامبری نائل می‌شود و سفر خود را برای اصلاح جهان تا دوردست‌ترین نقاط ادامه می‌دهد. کتاب با وصیت‌نامه‌ی تأمل‌برانگیز اسکندر و ستایش ممدوح به پایان می‌رسد تا نشان دهد که قدرتِ واقعی نه در کشورگشایی، بلکه در خردورزی و عدالتی است که نام پادشاه را در تاریخ جاودانه می‌سازد.

چرا باید کتاب اقبالنامه را بخوانیم؟

این مثنوی تصویری نزدیک از جهان فکری نظامی گنجوی و شیوه‌ی او در پیوندزدن حکمت یونانی، ایرانی و اسلامی ارائه کرده است. در عین حال، مقدمه و روش تصحیح بهروز ثروتیان نمونه‌ای روشن از کار نسخه‌شناسی و متن‌پژوهی در متون کلاسیک فارسی است و خواننده را با جزئیات شکل‌گیری یک متن انتقادی آشنا می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن اقبالنامه را به دوستداران شعر کلاسیک فارسی، پژوهشگران نظامی‌پژوه، دانشجویان ادبیات و کسانی پیشنهاد می‌کنیم که به نسخه‌شناسی، تصحیح متون و پیگیری ریشه‌های حکمت و اندرز در سنت ایرانی و اسلامی علاقه دارند. این کتاب برای مطالعه‌ی تحلیلی اسکندرنامه نظامی نیز بسیار کاربردی است.

درباره نظامی گنجوی

نظامی گنجوی (۶۱۲–۵۳۵ هجری قمری)، ملقب به حکیم و پیشوای داستان‌سرایی در ادبیات پارسی، یکی از ارکان فرهنگ ایرانی است که با ترکیب علوم عقلی و نقلی، و نجوم و فلسفه در بستر شعر، سبکی منحصربه‌فرد و تقلیدناپذیر پدید آورد. او که تمام عمر خود را در شهر گنجه گذراند، سی سال از زندگی‌اش را صرف خلق شاهکار عظیم خود، «خمسه» یا «پنج‌گنج» کرد؛ مجموعه‌ای که از مثنوی زاهدانه و اخلاقی مخزن‌الاسرار آغاز شده، با عاشقانه‌های پرشور خسرو و شیرین و لیلی و مجنون ادامه می‌یابد و با نمادگرایی هفت‌پیکر و حکمتِ حماسیِ اسکندرنامه به کمال می‌رسد. نظامی در آخرین دفتر خود، یعنی اقبالنامه (خردنامه)، با رویکردی متفاوت به شخصیت اسکندر، او را از قامت یک کشورگشا به جایگاه یک حکیم و پیامبرِ خردورز برمی‌کشد. آثار او که توسط محققانی چون سعید نفیسی تصحیح و مدون شده، در فهرست میراث مستند برنامه‌ی حافظه‌ی جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. در تقویم ایران، روز ۲۱ اسفندماه به عنوان روز بزرگداشت نظامی ثبت شده است.

بخشی از کتاب اقبالنامه

«خرد هر کجا گنجی آرد پدید
ز نام خدا سازد آن را کلید

برآرندۀ سقف این بارگاه
نگارندۀ نقش این کارگاه

وَرای همه بوده‌ای بودِ او
همه رشته‌ای جوهرآلود او»