کتاب ملی سازی ایران

کتاب ملی سازی ایران (Nationalizing Iran) نوشته افشین مرعشی، ترجمه شهربانو صارمی و پژوهشی درباره‌ی روند شکل‌گیری دولت مدرن و ملی‌گرایی در ایران است. این کتاب که نشر ققنوس آن را در سال ۱۴۰۳ منتشر کرده، به بررسی تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران از اواخر دوره‌ی قاجار تا پایان سلطنت رضاشاه پهلوی می‌پردازد. نویسنده باتکیه‌بر منابع تاریخی و تحلیل‌های تطبیقی، فرایند همگرایی دولت و جامعه و فرهنگ را در این بازه‌ی زمانی واکاوی کرده است. اثر حاضر با نگاهی انتقادی به تاریخ‌نگاری رایج کوشیده است تصویری چندوجهی از ملی‌گرایی ایرانی و نقش دولت در بازتعریف هویت ملی ارائه دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ملی سازی ایران اثر افشین مرعشی

کتاب ملی‌سازی ایران با عنوان فرعیِ فرهنگ، قدرت و دولت (۱۳۳۰ - ۱۲۵۰ هـ. ش) نوشته‌ی افشین مرعشی (استادیار تاریخ در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در ساکرامنتو) با تمرکز بر سال‌های ۱۲۵۰ تا ۱۳۲۰ هجری شمسی، به بررسی روندهای بنیادین در شکل‌گیری دولت مدرن و هویت ملی ایرانی پرداخته است. این کتاب با رویکردی تحلیلیْ تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران را در دوره‌ای پرتلاطم از اواخر قاجار تا پایان سلطنت رضاشاه پهلوی بررسی کرده است. افشین مرعشی در این اثر، ملی‌گرایی را نه صرفاً ایدئولوژی سیاسی، بلکه نتیجه‌ی همگرایی ساختارهای نهادی و اجتماعی و فرهنگی می‌داند که در بستر مدرن‌سازی و مواجهه با غرب شکل گرفته‌اند. ساختار کتاب بر پایه‌ی تحلیل پیوستگی‌ها و گسست‌های تاریخی استوار است و نویسنده تلاش کرده از روایت‌های صرفاً سیاسی فراتر رود و به لایه‌های عمیق‌تر اجتماعی و فرهنگی بپردازد.

افشین مرعشی با بررسی نقش دولت در بازتعریف مناسبات با جامعه و فرهنگ نشان داده است که ملی‌گرایی ایرانی چگونه از دل تحولات نهادی، بازسازی حافظه‌ی تاریخی و سیاست‌های فرهنگی دولت سر برآورده است. کتاب ملی‌سازی ایران با ارجاع به نمونه‌های تاریخی، نقش مراسم عمومی، بازسازی شهری، آموزش و نمادهای ملی را در شکل‌گیری هویت ملی ایرانی برجسته کرده است. عنوان کامل این اثر در زبان مبدأ عبارت است از Nationalizing Iran: culture, power,and the state,1870 - 1940.

خلاصه کتاب ملی سازی ایران

کتاب با تمرکز بر سال‌های ۱۲۵۰ تا ۱۳۲۰ هجری شمسی به واکاوی فرایند شکل‌گیری دولت مدرن و هویت ملی در ایران می‌پردازد. نویسنده با تحلیل تحولات اجتماعی و فرهنگی نشان داده که ملی‌گرایی ایرانیْ فقط ایدئولوژی سیاسی نیست؛ بلکه محصول همگرایی دولت، جامعه و فرهنگ است. او با بررسی نمونه‌هایی مانند جشن‌های ۲۵۰۰ساله، مراسم عمومی دوران قاجار و پهلوی و بازسازی شهری تهران نشان داده که دولت چگونه با بهره‌گیری از نمادها، مراسم و سیاست‌های آموزشی کوشیده هویت ملی یکپارچه‌ای بسازد. نقش روشنفکران، دیپلمات‌ها و نخبگان سیاسی در انتقال الگوهای مدرن از اروپا به ایران و تأثیر آن بر بازتعریف مناسبات دولت و جامعه بررسی شده. نویسنده تأکید کرده که ملی‌گرایی ایرانی در بستر تحولات نهادی و فرهنگی اواخر قاجار و اوایل پهلوی شکل گرفته و با چالش‌هایی مانند دوگانگی فرهنگی و جامعه‌ی دوگانه روبه‌رو بوده است. او با نقد تاریخ‌نگاری رایج، بر اهمیت تحلیل پیوستگی‌های اجتماعی و فرهنگی فراتر از نقاط عطف سیاسی تأکید کرده. کتاب نشان داده که شکل‌گیری ملت مدرن در ایران، نتیجه‌ی ساماندهی دوباره‌ی مناسبات دولت، جامعه و فرهنگ و تلاش برای خلق حافظه و هویت ملی مشترک بوده است.

چرا باید کتاب ملی سازی ایران را بخوانیم؟

کتاب ملی‌سازی ایران با رویکردی تحلیلی و تطبیقی، تصویری از روند شکل‌گیری دولت مدرن و هویت ملی در ایران ارائه داده است. این کتاب با عبور از روایت‌های صرفاً سیاسی، به لایه‌های اجتماعی و فرهنگی ملی‌گرایی ایرانی پرداخته و نقش دولت، روشنفکران و نهادهای مدرن را در بازتعریف مناسبات قدرت و فرهنگ بررسی کرده است. خواننده با مطالعه‌ی این اثر با ریشه‌های تاریخی ملی‌گرایی، چالش‌های هویت ملی و فرایندهای مدرن‌سازی در ایران آشنا می‌شود و می‌تواند تحولات معاصر را در بستر تاریخی عمیق‌تری درک کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان تاریخ معاصر ایران، پژوهشگران علوم اجتماعی و سیاسی، دانشجویان رشته‌های تاریخ، جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی و کسانی که دغدغه‌ی فهم ریشه‌های ملی‌گرایی و هویت ملی در ایران را دارند، پیشنهاد می‌شود.

درباره افشین مرعشی

افشین مرعشی (Afshin Marashi) تاریخ‌دان آمریکایی و از پژوهشگران برجسته‌ی حوزه‌ی تاریخ معاصر ایران است که به‌عنوان استاد تاریخ در دانشگاه اوکلاهاما فعالیت کرده و کرسی «خانواده‌ی فرزانه در تاریخ معاصر ایران» را بر عهده داشته است. مدرک کارشناسی خود را در رشته‌ی علوم سیاسی در سال ۱۹۹۲ میلادی از دانشگاه کالیفرنیا (برکلی) دریافت کرد و سپس در سال ۲۰۰۳ مدرک دکترای تاریخ خود را از دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس (UCLA) دریافت کرد. او پیش از پیوستن به دانشگاه اوکلاهاما، سابقه‌ی تدریس در دانشگاه کانزاس و دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در ساکرامنتو را داشت. این استادیار تاریخ در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در ساکرامنتو علاوه‌بر انگلیسی، به فارسی به‌صورت گفتاری و نوشتاری تسلط داشته و توانایی مطالعه‌ی متون به زبان‌های ترکی، فرانسوی و اسپانیایی را نیز دارا بوده است. از آثار شناخته‌شده‌ی افشین مرعشی که به پارسی ترجمه شده، می‌توان به کتاب ملی‌سازی ایران (Nationalizing Iran) اشاره کرد.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره این کتاب چیست؟

- American Historical Review: پژوهش افشین مرعشی اثری قابل‌فهم و معنادار در باب تاریخ ایران در اواخر دوره‌ی قاجار و اوایل پهلوی است که هم برای پژوهشگران و هم برای دانشجویان خواندنی و سودمند است. این اثر مانند بهترین پژوهش‌های دانشگاهی به ما یادآوری می‌کند که هنوز چیزهای بیشتری برای آموختن وجود دارد.

- کامران آقایی (نویسنده‌ی کتاب شهیدان کربلا؛ نمادها و آیین‌های شیعی در ایران معاصر): استدلال و رویکرد نظری افشین مرعشی اصیل و قانع‌کننده است و نتیجه‌گیری‌های او استحکام دارد. این کتاب نوید آن را می‌دهد که به اثری کلاسیک درباره‌ی شکل‌گیری اولیه‌ی ناسیونالیسم ایرانی بدل شود.

- سیبل بوزدوغان (نویسنده کتاب مدرنیسم و ملت‌سازی: فرهنگ معماری ترکیه در اوایل جمهوری): کتاب ملی‌سازی ایران اثری بسیار جذاب برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان است.

چه نسخه‌های دیگری از این کتاب در ایران منتشر شده است؟

کتاب حاضر با عنوان «ساخت هویت ملی ایران؛ فرهنگ، قدرت و حکومت ۱۲۵۰ - ۱۳۲۰» با ترجمه‌ی محمد آقاجری توسط نشر ثالث‏‫ و در سال ‏‫۱۴۰۴ روانه‌ی بازار کتاب ایران شده است.

بخشی از کتاب ملی سازی ایران

«آموزش و ملی‌گرایی در دوران رضاشاه

وقتی رضاشاه در پنجم فوریه ۱۹۳۵ م/۱۳۱۳ ه.ش برای قرار دادن لوح یادبود اولین دانشگاه ایران قدم به محوطه چهارگوش دانشگاه تازه‌تأسیس تهران گذاشت، تنها چیزی که دید فضایی خالی و تهی از همهمه معمول دانشگاهی بود. علی‌اصغر حکمت، وزیر معارف رضاشاه و یکی از طراحان اصلی این پروژه، در خاطرات خود نوشت آن روز هوا سرد بود و باد شدیدی می‌وزید. طوفان قریب‌الوقوع در هوای ابری با سکون شبکه منظم پیاده‌روهای تازه سنگفرش‌شده که ساختمان‌های دانشگاه را به هم متصل می‌کرد در تضاد بود. سخنان شاه، که روی سکو ایستاده بود و محوطه دانشگاه را نظاره می‌کرد، حال و هوای آن روز و عزم محتاطانه او را نشان می‌داد: «ایجاد دانشگاه کاری است که ملت ایران بایستی خیلی قبل از این شروع کرده باشد، حال که کار شروع شده باید جدیت نمود که زودتر انجام گیرد.»

بی‌تابی شاه برای بهره‌برداری از محسنات آموزش چندان موجه نبود. گرچه ساخت دانشگاه به‌راستی ابتکاری نو بود که دولت از آن حمایت مالی می‌کرد، آموزش یکی از ارکانی بود که از سده نوزدهم همواره در پروژه مدرن‌سازی ایران حضور داشت. در اوایل قرن بیستم، اقدامات دولت قاجار برای مدرن‌سازی بر نقش آموزش در اصلاح و تقویت مملکت‌داری قاجار تأکید داشت. ولیعهد عباس‌میرزای قاجار تعدادی مشاور نظامی بریتانیایی و فرانسوی استخدام کرد تا نحوه استفاده از توپخانه را به هنگ‌های ثابت نیروهای نظامی محلی در مرزهای شمال‌غرب ولایت آذربایجان، که از سوی روسیه تهدید می‌شد، آموزش دهند. مبلغان مذهبی لازاریست فرانسوی و پرسبیترین آمریکایی از سده نوزدهم به مسیحیان ایرانی و دیگران آموزش می‌دادند و کار آموزش جامعه یهودیان که از دوران قدیم در ایران سکونت داشتند بر عهده اتحاد جهانی آلیانس بود. تأسیس دارالفنون در سال ۱۸۵۱ م/۱۲۳۰ ه.ش به ابتکار میرزا تقی‌خان امیرکبیر، صدراعظم تجددخواه، که اقدامی با هدف تربیت گروهی از نخبگان مدرن‌ساز در حوزه پیشرفته‌ترین علوم اروپایی محسوب می‌شد، شاید مهم‌ترین ابتکارعمل سده نوزدهم در زمینه آموزش و طلیعه تأسیس دانشگاه بود.»