کتاب صورت های خیال

کتاب صورت‌ های خیال نوشته‌ غزل کیانی‌ نژاد، اثری پژوهشی و تحلیلی دربار‌ه‌ی یکی از نسخه‌های مصور و کمترشناخته‌شده‌ی عجایب‌المخلوقات قزوینی است که در کتابخانه‌ی دانشگاه کمبریج نگهداری می‌شود. این کتاب با رویکردی میان‌رشته‌ای، به معرفی، تحلیل و بررسی ساختار، نگارگری و زمینه‌های فرهنگی و هنری این نسخه‌ی نفیس می‌پردازد. نویسنده با بهره‌گیری از منابع تاریخی، هنری و ادبی، تلاش کرده است تا جایگاه عجایب‌نامه‌ها را در سنت ایرانی-اسلامی و پیوند آن‌ها با تخیل، دانش و روایت‌های اسطوره‌ای روشن کند. انتشارات طلوع مجد این اثر را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب صورت های خیال

کتاب صورت‌های خیال (معرفی و تحلیل نسخه‌ی مصور عجایب المخلوقات قزوینی، موجود در دانشگاه کمبریج) اثری پژوهشی است که به بررسی سنت عجایب‌نامه‌نویسی در ایران و جهان اسلام، با تمرکز ویژه بر کتاب عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات زکریای قزوینی و نسخه‌ی مصور آن در دانشگاه کمبریج می‌پردازد. غزل کیانی‌ نژاد در این کتاب، ابتدا به چیستی و خاستگاه عجایب‌نامه‌ها، جایگاه آن‌ها در فرهنگ و ادبیات فارسی و پیوندشان با دانش، اسطوره و تخیل می‌پردازد؛ سپس با مروری بر تاریخچه و ساختار عجایب‌المخلوقات قزوینی، نویسنده، منابع الهام و شیوه‌ی روایت را معرفی می‌کند. 

بخش مهمی از کتاب  حاضر به تحلیل نسخه‌ی کمبریج اختصاص یافته است؛ نسخه‌ای که در دوره‌ی صفوی کتابت و نگارگری شده و از نظر آرایه‌های بصری، تذهیب، جدول‌کشی و خوش‌نویسی نمونه‌ای ممتاز به‌ شمار می‌رود. غزل کیانی نژاد با رویکردی نشانه‌شناسانه، به رمزگان نگاره‌ها، نمادهای اسطوره‌ای و مفاهیم بصری جلد و تصاویر می‌پردازد و نقش آن‌ها را در بازنمایی جهان شگفتی‌ها و مرز خیال و واقعیت بررسی می‌کند. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که خواننده را از مبانی نظری و تاریخی عجایب‌نامه‌ها تا جزئیات هنری و معنایی نسخه‌ی کمبریج هدایت می‌کند و تصویری جامع از جایگاه این آثار در فرهنگ ایرانی ارائه می‌دهد.

خلاصه کتاب صورت های خیال

کتاب صورت‌های خیال با مروری بر سنت عجایب‌نامه‌نویسی آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که این متون، بازتابی از کنجکاوی انسان نسبت به ناشناخته‌های آفرینش‌ هستند؛ متونی که در مرز میان اسطوره، علم، تخیل و روایت قرار دارند و جهان را نه آن‌گونه که هست، بلکه آن‌گونه که می‌توان شگفت‌انگیز دید، بازنمایی می‌کنند. نویسنده ریشه‌های تاریخی عجایب‌نامه‌ها را در ترجمه و اقتباس متون علمی و فلسفی یونانی، سریانی و هندی به عربی و فارسی جست‌وجو می‌کند و به نقش آن‌ها در شکل‌گیری ذهنیت ایرانی و اسلامی اشاره دارد. در ادامه، کتاب به معرفی عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات قزوینی می‌پردازد؛ اثری که به‌عنوان نقطه‌ی عطف سنت عجایب‌نامه‌نویسی شناخته می‌شود.

زکریای قزوینی، نویسنده‌ی این اثر، با گردآوری روایت‌ها، مشاهدات طبیعی، باورهای عامه و حکایات اسطوره‌ای، دایرةالمعارفی از شگفتی‌های جهان هستی خلق کرده است. ساختار کتاب بر طبقه‌بندی کیهان‌شناسانه استوار است و از عوالم افلاک و اجرام آسمانی تا عجایب زمین، جانوران، گیاهان و موجودات خیالی را در بر می‌گیرد. قزوینی در هر بخش، ویژگی‌های طبیعی و شگفت‌انگیز پدیده‌ها را با نگاهی میان‌رشته‌ای و گاه آمیخته با تخیل روایت می‌کند. 

بخش اصلی کتاب صورت‌های خیال به تحلیل نسخه‌ی مصور کمبریج اختصاص دارد. این نسخه که در دوره‌ی صفوی کتابت و نگارگری شده، نمونه‌ای درخشان از پیوند متن و تصویر در سنت کتاب‌آرایی ایرانی است. نویسنده به ویژگی‌های نگارگری، تذهیب، جدول‌کشی و خوش‌نویسی این نسخه می‌پردازد و نقش نمادها و عناصر بصری مانند اسفنکس، درخت زندگی، ترنج و نگاره‌های افتتاحیه را در بازنمایی مفاهیم کیهانی، اسطوره‌ای و عرفانی بررسی می‌کند. 

تحلیل نگاره‌ها، رمزگان سیارات، فرشتگان، موجودات خیالی و مصنوعات شگفت، بخشی دیگر از کتاب است که نشان می‌دهد چگونه تصویر و متن در کنار هم، جهانی شگفت و چندلایه می‌آفرینند. در نهایت، کتاب صورت‌های خیال با تأملی بر جایگاه عجایب‌نامه‌ها در فرهنگ ایرانی و پیوند آن‌ها با تخیل، دانش و روایت، خواننده را به بازنگری در مرزهای واقعیت و خیال وامی‌دارد و اهمیت این متون را در شکل‌دهی به ذهنیت و زیبایی‌شناسی ایرانی برجسته می‌سازد.

چرا باید کتاب صورت های خیال را بخوانیم؟

کتاب صورت‌های خیال اثری است که با رویکردی میان‌رشته‌ای، سنت عجایب‌نامه‌نویسی را از منظر ادبی، هنری و فرهنگی بررسی می‌کند و به‌ویژه نسخه‌‌ی مصور عجایب‌المخلوقات قزوینی را به‌عنوان نمونه‌ای ممتاز از پیوند متن و تصویر در فرهنگ ایرانی تحلیل کرده است. این کتاب نه‌تنها اطلاعاتی دقیق درباره‌ی تاریخچه، ساختار و محتوای عجایب‌نامه‌ها ارائه می‌دهد، بلکه با تحلیل نگارگری، تذهیب و نشانه‌شناسی نسخه‌ی کمبریج، به لایه‌های پنهان معنا و زیبایی در هنر کتاب‌آرایی ایرانی می‌پردازد. 

خواننده با مطالعه‌ی این اثر، با سیر تطور عجایب‌نامه‌ها، نقش آن‌ها در شکل‌گیری تخیل و دانش ایرانی و نیز اهمیت نگارگری و آرایه‌های بصری در انتقال مفاهیم اسطوره‌ای و عرفانی آشنا می‌شود. کتاب صورت‌های خیال فرصتی برای بازنگری در مرزهای واقعیت و خیال و شناخت عمیق‌تر میراث فرهنگی و هنری ایران فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب صورت‌های خیال به علاقه‌مندان تاریخ هنر، ادبیات فارسی، نسخه‌پژوهی، اسطوره‌شناسی و فرهنگ ایرانی پیشنهاد می‌شود؛ همچنین برای پژوهشگران حوزه‌ی نگارگری، دانشجویان رشته‌های هنر و ادبیات و کسانی که به رمزگان بصری و روایت‌های شگفت‌انگیز علاقه دارند، مناسب است.

بخشی از کتاب صورت های خیال

«سنت عجایب‌نویسی تلاشی است برای تبیین جهان نویسنده از شنیده‌ها، خوانده‌ها و دیده‌های خودش مدد می‌گیرد و هرجا که در می‌ماند، با خیال‌پردازی داستان‌های نیمه‌کاره‌اش را تکمیل می‌کند. تصویرسازی این کتاب غریب نیز قطعا با خیال‌پردازی‌هایی همراه خواهد بود. تصویرساز گاهی با خیالات نویسنده همراه است و گاهی فراتر از آن و با بال‌های خیال خودش پهنۀ متن را در می‌نوردد. اگرچه نگارگری ایرانی همیشه پیوند عمیقی با ادبیات دارد اما هنگامی که نقاش می‌کوشد که کلمه را به تصویر تبدیل کند، حاصل کار او به هر حال جنبه صوری پیدا خواهد کرد. تفاوت نگاه هنرمندان در به تصویر کشیدن موضوعات کتاب خیالی که در همۀ دوران‌ها متنی ثابت داشته، باعث خلق نقاشی‌ها و نسخه‌هایی شده که هر کدام بازتاب روح دوران حاکم در زمان خلق آن آثار بوده است. کشف تفاوت‌های تصویرسازی‌های مختلف در واقع کشف دنیای ذهنی هنرمندان خالق آثار است که در دوران‌های گوناگون از آغاز پیدایش تا عصر حاضر، تغییرات پر رمز و رازی پشت سر گذارده‌اند.»