کتاب عرفان خراسان

کتاب عرفان خراسان نوشته محمد رودگر توسط نشر پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی منتشر شده است. این کتاب به بررسی ریشه‌ها، تحولات و ویژگی‌های مکتب عرفان خراسان در تاریخ تصوف و عرفان اسلامی پرداخته و جایگاه خراسان را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز شکل‌گیری و گسترش عرفان ایرانی مورد واکاوی قرار داده است. نویسنده با رویکردی تحلیلی، به تفاوت‌ها و تعاملات عرفان خراسان با دیگر مکاتب عرفانی، به‌ویژه مکتب بغداد و ابن‌عربی، پرداخته و نقش جریان‌های شیعی و باطنی را در این حوزه برجسته کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عرفان خراسان

کتاب عرفان خراسان (مبانی نظری، مبانی عملی و گرایش‌های شیعی) اثری پژوهشی در حوزه‌ی تاریخ اندیشه است که به بررسی سیر تاریخی و مبانی نظری و عملی عرفان در منطقه‌ی خراسان بزرگ می‌پردازد. ساختار کتاب بر پایه‌ی تحلیل جریان‌ها، شخصیت‌ها و مکاتب عرفانی شکل گرفته و محمد رودگر تلاش کرده است تا با نگاهی تطبیقی، تفاوت‌ها و شباهت‌های عرفان خراسان با دیگر مکاتب تصوف، به‌ویژه مکتب بغداد و ابن‌عربی، را روشن کند. این کتاب در قالبی تحلیلی و تاریخی، ابتدا به پیدایش و شکوفایی تصوف در خراسان می‌پردازد و سپس به نقش شخصیت‌هایی چون ابراهیم ادهم، بایزید بسطامی، خواجه احمد غزالی، نجم‌الدین کبری و دیگران اشاره می‌کند. 

تأثیر جریان‌های شیعی و باطنی، نقش خانقاه‌ها، ملامتیه و فتیان و ارتباط عرفان خراسان با سنت‌های ایرانی و اسلامی از دیگر محورهای مهم کتاب است. محمد رودگر در این اثر، ضمن بررسی تحولات تاریخی، به مباحث نظری مانند وحدت وجود و وحدت شهود و تفاوت‌های سلوکی و معرفتی میان مکاتب مختلف می‌پردازد. کتاب با رویکردی پژوهشی، تلاش دارد تصویری جامع از جایگاه و اهمیت عرفان خراسان در تاریخ فرهنگ و اندیشه‌ی ایرانی ارائه دهد.

خلاصه کتاب عرفان خراسان

کتاب عرفان خراسان با طرح این پرسش آغاز می‌شود که مبانی نظری و عملی عرفان خراسان چیست و گرایش‌های شیعی موجود در آن چگونه شکل گرفته‌اند. نویسنده ابتدا به اهمیت تصوف و عرفان اسلامی در هویت فرهنگی ایرانیان اشاره می‌کند و خراسان را به‌عنوان مهد تصوف و عرفان ایرانی معرفی می‌کند. در ادامه، سیر تاریخی پیدایش تصوف در خراسان از دوره‌ی زهدورزی‌های نخستین تا شکل‌گیری خانقاه‌ها و طریقت‌های مختلف بررسی می‌شود. در این مسیر، به نقش شخصیت‌هایی چون ابراهیم ادهم، بایزید بسطامی، ابوسعید ابوالخیر، خواجه احمد غزالی و نجم‌الدین کبری پرداخته شده است. 

نویسنده تأکید دارد که عرفان خراسان بیش از آنکه بر مبانی نظری استوار باشد، بر سلوک عملی و تجربه‌ی عرفانی تأکید دارد و عشق و شوریدگی را محور اصلی سلوک می‌داند. در بخش‌های بعدی، تفاوت‌های عرفان خراسان با مکتب بغداد و ابن‌عربی از نظر مبانی نظری و سلوکی بررسی می‌شود. عرفان خراسان با تأکید بر وحدت شهود و سلوک عاشقانه، در برابر وحدت وجود و معرفت نظری مکتب ابن‌عربی قرار می‌گیرد؛ همچنین نقش جریان‌های شیعی و باطنی در شکل‌گیری و تحول عرفان خراسان برجسته شده و تعامل این جریان با آموزه‌های شیعی و تأثیر آن بر عرفان اسلامی مورد توجه قرار گرفته است. در نهایت، نویسنده تلاش می‌کند با تحلیل تاریخی و نظری، ویژگی‌های متمایز عرفان خراسان را در بستر فرهنگ ایرانی و اسلامی نشان دهد و اهمیت آن را در شکل‌دهی به اندیشه و هویت ایرانی برجسته کند.

چرا باید کتاب عرفان خراسان را بخوانیم؟

کتاب عرفان خراسان به یکی از مهم‌ترین و کمتربررسی‌شده‌ترین جریان‌های عرفانی در تاریخ ایران می‌پردازد. مطالعه‌ی آن فرصتی فراهم می‌کند تا خواننده با ریشه‌ها و تحولات تصوف ایرانی، نقش خراسان در شکل‌گیری عرفان اسلامی و تفاوت‌های آن با دیگر مکاتب آشنا شود؛ همچنین کتاب به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه جریان‌های فکری و مذهبی، به‌ویژه گرایش‌های شیعی، در شکل‌گیری و تحول عرفان خراسان نقش داشته‌اند. این اثر می‌تواند برای علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه، فرهنگ ایرانی و مطالعات عرفانی، تصویری روشن از یکی از مهم‌ترین مکاتب عرفانی ارائه دهد و زمینه‌ی مقایسه و تحلیل میان مکاتب مختلف را فراهم کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب عرفان خراسان به علاقه‌مندان حوزه‌ی عرفان و تصوف، پژوهشگران تاریخ فرهنگ و اندیشه‌ی ایرانی، دانشجویان رشته‌های الهیات، فلسفه و ادبیات فارسی و کسانی که دغدغه‌ی شناخت ریشه‌های عرفان ایرانی و تفاوت‌های مکاتب عرفانی را دارند، پیشنهاد می‌شود؛ همچنین این کتاب برای کسانی که به‌دنبال درک عمیق‌تر تعامل میان عرفان و تشیع هستند، مفید است.

بخشی از کتاب عرفان خراسان

«خراسان بزرگ، سرزمینی پهناور و باستانی است. فراتر از مرزکشی‌های جهان معاصر. این سرزمین به‌دلایل چون دوری از مرکز خلافت، همواره مرکز تصوف بوده است؛ چنان‌که شیعیان و معارضان سیاسی نیز به آن توجه داشته‌اند. سخن از عرفان خراسان، سخن از عرفان ایرانی است؛ چراکه ایران به مرکزیت خراسان و خراسان به مرکزیت نیشابور، محور عرفان ایران بوده است. بسیاری از بزرگان تصوف متعلق به مکتب عرفان خراسانی بوده‌اند. ازاین‌رو خراسان را «مهد تصوف» خوانده‌اند. این واقعیتی است که برخی از پژوهشگران معاصر به‌صراحت پذیرفته‌اند. شواهد و دلایل فراوانی می‌توان در تأیید این موضوع یافت. بیشتر آثار اولیۀ تصوف در این محدوده تألیف شده است. اللمع سراج طوسی، التعرف کلابادی، طبقات الصوفیۀ سلمی، رسالۀ قشیریۀ قشیری و سرانجام کشف المحجوب هجویری که اولین کتاب تصوف به زبان فارسی است، همگی در حوزهٔ خراسان پدید آمده است.»