کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون

کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون نوشته‌ی طاها عشایری، طاهره جهان‌پرور، مسلم سوری و مرضیه احمدی میلاسی تصویری گسترده از وضعیت مسائل اجتماعی ایران در چند دهه‌ی اخیر ارائه کرده است. نویسندگان با تکیه‌بر داده‌های آماری، گزارش‌های ملی، پیمایش‌های سراسری و اسناد رسمی، تلاش کرده‌اند روند شکل‌گیری و گسترش انواع آسیب‌ها و مسائل اجتماعی را در بستر «جامعه‌ی در حال گذار» ایران توضیح دهند. انتشارات اندیشه احسان آن کتاب را منتشر کرده است و متن نشان می‌دهد که پروژه از اوایل دهه‌ی ۱۳۹۰ آغاز شده و تا حدود سال ۱۴۰۰ ادامه یافته است. ساختار اثر بر پایه‌ی ۸ فصل تنظیم شده که از مباحث نظری و تعاریف مسئله‌ی اجتماعی شروع می‌شود و سپس به موضوعاتی مانند مهاجرت نخبگان، فساد، اعتراض‌های اجتماعی، ترس از جرم، قتل، اعتیاد اینترنتی و بحران مواد مخدر می‌رسد. در مقدمه و فصل‌های آغازین، نویسندگان با مرور نظریه‌های کلاسیک و معاصر جامعه‌شناسی، چارچوب «بی‌سازمانی اجتماعی» و «گذار ناهمگون» را به‌عنوان لنز اصلی تحلیل برگزیده‌اند و سپس با فراتحلیل پژوهش‌های انجام‌شده در ایران، آن چارچوب را بر داده‌های عینی منطبق کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون

کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون با تمرکز بر دیدگاه طاها عشایری و همکارانش، مسائل اجتماعی را نه به‌صورت موردی و پراکنده بلکه در قالب یک تصویر کلان و تاریخ‌مند بررسی کرده است. در مقدمه توضیح داده می‌شود که چگونه از مشروطه تا امروز، جامعه‌ی ایران از ساختار طایفه‌ای و عشایری به سمت شهرنشینی و نهادهای مدرن حرکت کرده اما این حرکت هم‌زمان و هماهنگ نبوده است. نویسندگان با استفاده از مفاهیمی مانند بی‌سازمانی اجتماعی، آنومی، تأخر فرهنگی و نوسازی ناهمگون، استدلال کرده‌اند که بسیاری از بحران‌های امروز ایران – از قتل و اعتیاد تا فساد و اعتراض – ریشه در همین گذار نامتوازن دارند. در فصل اول، تعاریف مختلف مسئله‌ی اجتماعی، شاخص‌های تشخیص آن، و رویکردهای نظری گوناگون (کارکردگرایی، تضاد، برچسب‌زنی، نظریه‌های انتقادی و الگوی مرکز-پیرامون) مرور شده و سپس بر اساس داده‌های ۱۳ طرح و گزارش ملی در بازه‌ی ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹، نقشه‌ای از مهم‌ترین مسائل اجتماعی ایران ترسیم شده است. کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون در ادامه‌ی همین رویکرد، به‌جای تکیه‌ی گسترده بر بحث‌های نظری انتزاعی، بر نتایج پیمایش‌ها، آمارهای رسمی و گزارش‌های ملی تمرکز کرده است. کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون در ۸ فصل تنظیم شده است. فصل اول با عنوان «فهم مسائل اجتماعی ایران و الگوهای حل آن» به تعریف، طبقه‌بندی و سنخ‌بندی مسائل اجتماعی و استخراج مهم‌ترین آن‌ها در ایران می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه پدیده‌هایی مانند بیکاری، فقر، اعتیاد، فساد، پارتی‌بازی، قانون‌گریزی، بدبینی و ناامیدی در ذهن مردم به‌عنوان مسائل اصلی برجسته شده‌اند. فصل دوم با عنوان «فهم جامعه‌شناختی جلای وطن مغزهای (نخبگان) ایرانی» مهاجرت نخبگان را در چارچوب نظریه‌ی مرکز-پیرامون والرشتاین و مفهوم فرار مغزها تحلیل کرده و عوامل فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مؤثر بر آن را از دل پژوهش‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۹ بیرون کشیده است. فصل‌های بعدی به‌ترتیب به موضوعاتی مانند «فساد اجتماعی به‌مثابه سرطان بدخیم»، «تبار تاریخی اعتراض‌های اجتماعی در ایران»، «منابع خطر قربانی شدن و ترس از جرم»، «فروپاشی اخلاقی جامعه و پدیده‌ی قتل»، «اعتیاد اینترنتی در جامعه‌ی ایران» و «اعتیاد به مواد مخدر» اختصاص یافته‌اند. در هر فصل، ابتدا چارچوب نظری و مفهومی به‌اختصار معرفی شده سپس داده‌های آماری و نتایج پیمایش‌ها و گزارش‌ها تحلیل شده است تا تصویری منسجم از وضعیت امنیت اجتماعی، اخلاق، سرمایه‌ی اجتماعی و احساس ناامنی در ایران ارائه شود.

خلاصه کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون

کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون بر این ایده استوار است که جامعه‌ی ایران در وضعیت «گذار» از نظم سنتی به نظم مدرن قرار دارد و این گذار به‌دلیل ناهماهنگی بین نهادها و ارزش‌ها، شکل ناهمگون و آشفته‌ای پیدا کرده است. نویسندگان با استفاده از نظریه‌ی بی‌سازمانی اجتماعی و مفاهیمی مانند آنومی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، تلاش کرده‌اند نشان دهند چگونه تغییرات سریع جمعیتی، اقتصادی و فرهنگی بدون تقویت متناسب نهادهای تنظیم‌کننده، به افزایش مسائل اجتماعی منجر شده است. در فصل اول، پس از مرور تعاریف مختلف مسئله‌ی اجتماعی، مجموعه‌ای از شاخص‌ها برای تشخیص آن ارائه شده است؛ ازجمله مغایرت با ارزش‌های بخش بزرگی از جامعه، تهدید کیفیت زندگی، وابستگی به زمان و مکان، و نیاز به کنش جمعی برای اصلاح. سپس با اتکا به ۱۳ طرح و گزارش ملی، مهم‌ترین مسائل اجتماعی ایران در بازه‌ی ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹ استخراج شده است. داده‌ها نشان می‌دهد بیکاری، گرانی، فقر، اعتیاد، فساد اقتصادی، پارتی‌بازی، بی‌عدالتی، دروغ‌گویی، دورویی، ریاکاری و زورگیری در صدر فهرست مسائل قرار دارند. در کنار آن، شاخص‌هایی مانند افزایش پرونده‌های اعمال منافی عفت، رشد شرب خمر، گسترش ویژگی‌های اخلاقی منفی (دروغ، تظاهر، تقلب، بدبینی)، احساس ناامنی، ترس از جرم، تجربه‌ی مزاحمت خیابانی برای زنان، نزاع و درگیری، حوادث رانندگی، رواج پارتی‌بازی و قانون‌گریزی، و تشدید فاصله‌ی طبقاتی، تصویری از «آنومی چندگانه» در ایران ترسیم کرده است. در فصل دوم، مهاجرت نخبگان ایرانی به‌عنوان یکی از پیامدهای همین وضعیت گذار بررسی شده است. نویسندگان با مرور تاریخچه‌ی فرار مغزها در ایران، از دوره‌ی پس از کودتای ۱۳۳۲ و گسترش اعزام دانشجو تا سال‌های پس از انقلاب، نشان داده‌اند که چگونه ترکیب عواملی مانند ضعف عدالت آموزشی، ناکارآمدی نهاد علم، کاهش منزلت اجتماعی دانش، ضعف سرمایه‌گذاری علمی، کیفیت پایین زندگی، ناکامی اجتماعی، فرهنگ کاری ضعیف، محدودیت‌های سیاسی و احساس تبعیض، نخبگان را به مهاجرت سوق داده است. در این تحلیل، از الگوی مرکز-پیرامون والرشتاین برای توضیح جاذبه‌ی کشورهای مقصد و دافعه‌ی شرایط مبدأ استفاده شده است. در پایان، کتاب بر این نکته تأکید کرده است که کاهش مسائل اجتماعی و مهار مهاجرت نخبگان نیازمند سیاست‌گذاری هماهنگ در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است؛ ازجمله ایجاد اشتغال، کاهش تورم، تقویت خانواده، ارتقای نقش رسانه‌ها و آموزش‌وپرورش، و بازطراحی سازوکارهای جذب و نگهداشت نخبگان.

چرا باید کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون را بخوانیم؟

کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون برای کسانی که به‌دنبال تصویری مستند و داده‌محور از وضعیت مسائل اجتماعی ایران هستند، یک منبع تحلیلی منسجم فراهم کرده است. نویسندگان به‌جای اتکا به برداشت‌های شخصی، به نتایج پیمایش‌های ملی، گزارش‌های رسمی و آمارهای چندساله رجوع کرده‌اند و از دل آن‌ها روندها و الگوهای کلی را بیرون کشیده‌اند. در این اثر، مفاهیم نظری مانند آنومی، بی‌سازمانی اجتماعی، تأخر فرهنگی و الگوی مرکز-پیرامون با مثال‌های عینی از جامعه‌ی ایران پیوند خورده است؛ از بیکاری و فقر تا مهاجرت نخبگان، از مزاحمت خیابانی برای زنان تا اعتیاد اینترنتی و مواد مخدر. خواننده با مطالعه‌ی آن کتاب می‌تواند بفهمد که چگونه مسائل ظاهراً پراکنده – مثل افزایش نزاع، احساس ناامنی، رشد پرونده‌های اخلاقی، پارتی‌بازی، قانون‌گریزی و مهاجرت نخبگان – در یک چارچوب واحد قابل توضیح هستند و همه به نوعی به گذار ناهمگون از سنت به مدرنیته مرتبط می‌شوند. همچنین کتاب نشان داده است که کدام نهادها در کاهش مسائل اجتماعی نقش پررنگ‌تری دارند؛ خانواده، نیروی انتظامی، رسانه‌ها، آموزش‌وپرورش و نهادهای دینی در داده‌ها مقایسه شده‌اند. بخش‌های پایانی هر فصل نیز به‌طور ضمنی یا صریح، به راهکارهایی مانند ایجاد شغل، کاهش تورم، برنامه‌ریزی دقیق، بهبود امکانات رفاهی، تقویت فرهنگ کار و بازنگری در سیاست‌های جذب نخبگان اشاره کرده است. برای کسانی که به سیاست‌گذاری اجتماعی، برنامه‌ریزی توسعه و فهم ریشه‌های نارضایتی و ناامنی در ایران علاقه‌مند هستند، این کتاب امکان دیدن «تصویر بزرگ» را فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب کندوکاوی پیرامون مسائل اجتماعی ایران، تجربه گذار اجتماعی ناهمگون به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های جامعه‌شناسی، مطالعات اجتماعی، علوم سیاسی و برنامه‌ریزی اجتماعی پیشنهاد می‌شود. همچنین به فعالان و کارشناسان حوزه‌ی سیاست‌گذاری عمومی، مدیران نهادهای اجتماعی و فرهنگی، و کسانی که در زمینه‌ی آسیب‌های اجتماعی، مهاجرت نخبگان، اعتیاد، امنیت اجتماعی و سرمایه‌ی اجتماعی کار می‌کنند توصیه می‌شود. علاقه‌مندان به فهم داده‌محور از وضعیت ایران که به‌دنبال تحلیل‌های مبتنی بر آمار و پیمایش‌های ملی هستند نیز می‌توانند از آن کتاب بهره ببرند.