کتاب فراروش شهروندی

کتاب فراروش شهروندی نوشته محسن نیازی، فرشاد گودرزی و سعید غلامی، اثری است که به‌ طور متمرکز به بررسی وضعیت پژوهش‌های شهروندی در ایران می‌پردازد و می‌کوشد با استفاده از رویکرد فراروش یا مطالعه‌ی نظام‌مند پژوهش‌ها، تصویری کلی و تحلیلی از آنچه در سال‌های اخیر درباره‌ی شهروندی در ایران نوشته شده ارائه کنند. تمرکز اصلی کتاب بر این است که نشان دهد در پژوهش‌های ایرانی شهروندی چگونه فهم شده، با چه ابزارهایی سنجیده شده و چه خلأها و سوگیری‌هایی در این بدنه‌ی تحقیقاتی وجود دارد. نشر اندیشه احسان این پژوهش را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فراروش شهروندی

کتاب فراروش شهروندی اثر محسن نیازی، فرشاد گودرزی و سعید غلامی، شهروندی را هم به‌ عنوان یک مفهوم نظری و هم به‌ عنوان میدان پژوهشی در ایران دنبال کرده است. 

کتاب با پرسش «شهروندی چیست؟» آغاز می‌شود و تعاریف مختلف شهروندی را از منظر فرهنگ جامعه‌شناسی، فرهنگ سیاسی و جغرافیای انسانی در کنار هم می‌گذارد. در ادامه، تاریخچه‌ی شهروندی از یونان و روم باستان تا قرون وسطا، رنسانس و عصر مدرن مرور گشته و نشان داده شده که چگونه این مفهوم از موقعیت‌های نابرابر و برده‌داری تا حقوق بشر، دموکراسی و دولت-ملت مدرن تحول یافته است. سپس ابعاد شهروندی در سه سطح دولت‌محور، جامعه‌ی مدنی‌محور و انسان‌محور تشریح شده تا بستر ورود به نظریه‌ها فراهم شود. 

کتاب فراروش شهروندی در ادامه نظریه‌های شهروندی را از فلاسفه‌ی کلاسیک تا جامعه‌شناسان مدرن و متفکران معاصر دسته‌بندی کرده است؛ از ارسطو، فارابی و هگل تا مارکس، دورکیم و وبر و بعد به سراغ پارسونز، دارندورف، هابرماس، گیدنز، مارشال، برایان ترنر، مارک اسمیت، کاستلز و کیث فالکس رفته است. محسن نیازی، فرشاد گودرزی و سعید غلامی برای هر متفکر، نسبت شهروندی با مفاهیمی مانند طبقه، دولت، جامعه‌ی مدنی، حقوق، فضیلت، هویت و محیط زیست را توضیح داده‌اند و گفته‌اند که چگونه از شهروندی صرفاً سیاسی به شهروندی اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی و جهانی رسیده‌ایم. 

از فصل سوم به بعد، کتاب وارد بخش فراروشی می‌شود: مرور تجربی پژوهش‌های شهروندی در ایران بین سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰، تحلیل رشته‌ی تحصیلی پژوهشگران، جنسیت آنان، استان‌های محل انجام پژوهش، نوع نشریات، تعداد نویسندگان، سال انجام پژوهش‌ها و نیز موضوعات جزئی‌تری مانند شهروندی سازمانی، شهروندی زیست‌محیطی، شهروندی رسانه‌ای، شهروندی فعال و… . در فصل‌های بعدی، پارادایم‌های روش‌شناختی، اهداف پژوهش‌ها، مقیاس‌ها و طیف‌های سنجش شهروندی، روایی و پایایی ابزارها، روش‌های تحقیق، تکنیک‌های گردآوری و تحلیل داده‌ها، نمونه‌گیری و در نهایت نتایج و پیشنهادهای کلی این بدنه‌ی پژوهشی بررسی شده است.

خلاصه کتاب فراروش شهروندی

کتاب فراروش شهروندی با هدف واکاوی نقادانه و نظام‌مند پژوهش‌های دانشگاهی ایران در بازه‌ی زمانی ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ تدوین شده تا به‌ جای تولید نظریه‌ای مجزا، تصویر برساخته از مفهوم شهروندی، ابعاد مسلط و ابزارهای سنجش آن را در ادبیات علمی کشور کالبدشکافی کند. اثر در لایه‌ی تئوریک، سیر تحول تاریخی شهروندی را از جایگاه حقوقی محدود در پولیس یونان باستان و روم تا ابعاد چندگانه‌ی مدنی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و بوم‌شناختی در دوران مدرن پی می‌گیرد و تمایز بنیادین شهروند از تبعه را ذیل سه رویکرد دولت‌محور، جامعه‌ی مدنی‌محور و انسان‌محور تبیین می‌نماید. 

نویسندگان با بازخوانی آرا متفکرانی چون ارسطو، فارابی و هگل، بستری فلسفی فراهم آورده و سپس نظریه‌های جامعه‌شناختی کلاسیک و معاصر - شامل نقد طبقاتی مارکس، همبستگی ارگانیک دورکیم، شهر مدرن وبر، عام‌گرایی پارسونز، سه‌گانه‌ی حقوقی تی. اچ. مارشال، حوزه‌ی عمومی هابرماس، شهروندی بوم‌شناختی مارک اسمیت و نظریات هویت‌محور برایان ترنر و کاستلز - را به‌ عنوان دستگاه‌های مفهومی تحلیل متون پژوهشی به کار می‌گیرند.

در بعد فراروش‌شناختی و ارزیابی تجربی، کتاب مجموعه‌ی مقالات علمی‌پژوهشی منتشرشده را در موضوعاتی چون شهروندی سازمانی، زیست‌محیطی، رسانه‌ای، عدالت کیفری و حقوق زنان در پیوند با متغیرهایی نظیر سرمایه‌ی اجتماعی و دینداری دسته‌بندی و غربالگری می‌کند. یافته‌های آماری اثر نشان می‌دهد که حجم عمده‌ی این تولیدات علمی به رشته‌های علوم اجتماعی و مدیریت اختصاص داشته، در نشریات تخصصی جامعه‌شناسی و اغلب با تمرکز جغرافیایی بر کلان‌شهرهایی نظیر تهران و اصفهان متمرکز بوده‌اند. 

نویسندگان با بررسی پارادایم‌های حاکم (اثبات‌گرایی غالب، انتقادی، تفسیری و عمل‌گرایی)، استراتژی‌های استنتاجی، ابزارهای کمی و کیفی سنجش و شیوه‌های اعتبارسنجی و نمونه‌گیری، نقاط ضعف ساختاری این پژوهش‌ها را نمایان می‌سازند.

چرا باید کتاب فراروش شهروندی را بخوانیم؟

این اثر نشان می‌دهد شهروندی در پژوهش‌های ایرانی بیشتر چگونه تعریف شده، چه ابعادی از آن برجسته شده و چه حوزه‌هایی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از سوی دیگر، کتاب با مرور منظم نظریه‌های کلاسیک و مدرن شهروندی، خواننده را با طیفی از دیدگاه‌ها از ارسطو و فارابی تا هابرماس، گیدنز، مارشال و برایان ترنر آشنا می‌کند و نسبت هر کدام را با وضعیت امروز شهروندی روشن کرده است. نگاه فراروشی کتاب کمک می‌کند خطاهای تکرارشونده، سوگیری‌ها و خلأهای روش‌شناختی شناسایی شود و پژوهش‌های بعدی با دقت بیشتری طراحی شوند. کتاب به‌ طور ضمنی نشان می‌دهد که شهروندی در ایران چگونه با مسائلی مانند حقوق زنان، آموزش رسمی، عملکرد نهادهای دولتی، رسانه‌ها، سرمایه‌ی اجتماعی، دینداری، اخلاق حرفه‌ای، مدیریت شهری و محیط زیست گره خورده است.

خواندن کتاب فراروش شهروندی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فراروش شهروندی به دانشجویان و پژوهشگران علوم اجتماعی، علوم سیاسی، مدیریت، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه‌ی اجتماعی و مطالعات شهری پیشنهاد می‌شود که به‌ دنبال تصویری تحلیلی از وضعیت پژوهش‌های شهروندی در ایران هستند. همچنین این کتاب به طراحان برنامه‌های درسی، فعالان حوزه‌ی حقوق شهروندی، مدیران شهری، پژوهشگران سیاستگذاری عمومی و کسانی که در نهادهای پژوهشی یا اجرایی با موضوعاتی مانند مشارکت مدنی، حقوق شهروندی، شهروندی سازمانی و شهروندی زیست‌محیطی سروکار دارند، توصیه می‌شود.