کتاب تار و پود فرهنگ

کتاب تار و پود فرهنگ نوشتهٔ الکسی سمننکو و ترجمهٔ حسین سرفراز است. انتشارات علمی و فرهنگی این کتاب را منتشر کرده است. نویسنده در این اثر درآمدی بر نظریه نشانه‌شناختی یوری لوتمان ارائه داده است.

درباره کتاب تار و پود فرهنگ

کتاب تار و پود فرهنگ (The Texture of Culture) دربارهٔ شناخت و مطالعۀ فرهنگ، به‌عنوان خصلت منحصر به بشر، در پرتوی ایده‌ها و افکار «یوری لوتمان» است. لوتمان یکی از متفکران سدۀ بیستم میلادی و محقق ادبیات روس و نشانه‌شناس به شمار می‌رود. با شروع سدۀ بیست‌ویکم میلادی علاقه و انگیزه‌ای تازه و دوباره به میراث پرمحتوا و چندوجهی لوتمان برانگیخته شد. اکنون محققان بیشتری به ارزش مطالعه و بسط ایده‌ها و آرای لوتمان پی بُرده‌اند، به نحوی که آثارش در زمینه‌های مختلف، از نظریۀ نظام چندگانه گرفته تا مطالعۀ کلی‌ها یا همگانی‌ها، خوانده و تفسیر می‌شود. با این همه، در حاشیه بودن نظریۀ لوتمان در کتاب‌های انگلیسی‌زبان با موضوع نشانه‌شناسی فرهنگ آشکار است. لوتمان همچنان برای بسیاری از دانشجویان و استادان، بکر و ناشناخته است و گرفتار مرزهای بسته و محدود چیزی است که برچسب «ساخت‌گرایی» و «نشانه‌شناسی شوروی» خورده است. کوشش این کتاب در راه کشف همین قلمروی ناشناخته و اثبات این مطلب است که چگونه نظریۀ لوتمان با فراروی از مرزهای سنتی رشته‌های آموزشی و آکادمیک، رویکردی کل‌گرا و در اصل میان‌رشته‌ای به فرهنگ اتخاذ می‌کند. از اهداف مهم این مطالعه، در دسترس قرار دادن اندیشه‌های لوتمان برای طیف وسیع‌تری از مخاطب است، تا از این طریق، مخاطبان محدود به متخصصان مطالعات اسلاوی یا حتی نشانه‌شناسی نباشند.

نظریۀ لوتمان معمولاً در هیئت تحول از ساخت‌گرایی به نشانه‌شناسی فرهنگی توصیف می‌شود و اعتقاد بر این است که دورۀ اخیر به نوعی رد دورۀ نخستین است. از این منظر، توصیف و تشریح مطالب آثار لوتمان از دهۀ ۱۹۶۰ تا دهۀ ۱۹۹۰ میلادی با اتکا به یک فرازبان ناممکن است، اما این کتاب رویکردی متفاوت اتخاذ می‌کند و بر پیوستگی و یکپارچگی ایده‌ها و افکار لوتمان و اتصال یا ارتباط بین آثار اولیه و متأخرش تمرکز دارد. الکسی سمننکو در این اثر مرزها و کرانه‌های متن لوتمان را ــ سلسله‌مراتب عناصر و مؤلفه‌های آن، هسته و پیرامونش ــ شکل داده و تصویری کم‌وبیش یکدست از نظریه‌اش ارائه داده است. 

خواندن کتاب تار و پود فرهنگ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران و دانشجویان علاقه‌مند به تحلیل فرهنگی، نشانه‌شناسی و تحقیق میان‌رشته‌ای پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب تار و پود فرهنگ

«یک انسان فقط آنچه را دریافت می‌کند، که آمادگی دریافتش را دارد، خواه آن چیز فیزیکی باشد، خواه فکری یا اخلاقی باشد، درست مثل حیوانات که در فصول مشخصی فقط گونۀ خود را می‌توانند تصور کنند. ما فقط چیزی را متوجه می‌شویم و می‌فهمیم که قبلاً تا حدی راجع به آن بدانیم. اگر چیزی موضوع و مسئلۀ من نباشد، یعنی مغایر با تجربه یا با طبع من باشد، هر چقدر که بدیع و چشمگیر باشد، توجه مرا به خودش جلب نخواهد کرد، اگر گفته شود، ما نخواهیم شنید، اگر نوشته شود، ما نخواهیم خواند و اگر حتی آن را بخوانیم، ما را درگیر خود نخواهد کرد. (Thoreau, ۱۹۶۱:۲۱۲-۲۱۳)

اکنون پی به علت این تعبیر می‌بریم که امر ناشناخته فقط زمانی شناسا می‌شود که تا اندازه‌ای شناسا بوده باشد. لازم است به‌تعبیر نشانه‌شناسی این مطلب هم اشاره کنیم که امر به‌کلی ناشناخته، صرفاً به این دلیل که یک اختلال یا پارازیت فاقد معنا تصور می‌شود، مورد اعتنا قرار نمی‌گیرد. به عبارت دیگر، همواره پیام‌های تازه با پشتوانۀ حافظۀ فرهنگی مفسر تفسیر می‌شوند. آنچه برای فهم پیام تازه حتی مهم‌تر است، این است که فرد یا فرهنگ بایستی مستعد یک موقعیت دیالوژیک باشد، آماده برای تجربۀ دیگری باشد. چنانکه به‌خاطر داریم، فرهنگ‌ها همچون انسان‌ها میل دارند تا هر آنچه بیرونی آن‌هاست، درقالب قلمرو نه‌فرهنگ تصور کنند و درنتیجه تلاش کنند تا آن را با مختصات خویش همانند کنند.

یکی از مهم‌ترین عواملی که انسان‌ها را از همۀ دیگر موجودات زنده کاملاً متمایز می‌کند، قابلیت آن‌ها در تأمل راجع به الگوسازی خود، تصور دیگر انواع الگوسازی و نیز ساختن شیوه‌های تازۀ الگوسازی است. به عبارت دیگر، توانایی ما در تصور واقعیتی که بیرون از اومولت خود ماست و دانستن این که موجودات دیگر ممکن است اومولت‌های متفاوتی داشته باشند. در نهایت، واضح است که انسان‌ها برای بقای خود نیاز به اومولت‌های دیگر دارند. یک فرد، یک فرهنگ یا یک متن تک و تنها نمی‌تواند دوام بیاورد و تنهایی بدون دیگر افراد، فرهنگ‌ها یا متن‌ها پیش برود ــ این اندیشه مکرر در نوشته‌های لوتمان و در آثار بسیاری از نظریه‌پردازان از عصر روشنگری تا دوران نشانه‌شناسی مدرن آمده است (← بحث «من» در برابر «دیگری» در فصل پنجم). پیشرفت دینامیک نظام‌های نشانه‌ای محصول دیالوگ مداوم بین اومولت‌های به‌هم‌مرتبطی است که روی‌هم‌رفته یک سپهرنشانه‌ای را می‌سازند.»