کتاب شطرنج روی آب

کتاب شطرنج روی آب (انگلستان و موازنه‌سازی در خلیج فارس) نوشته عباس نادری در انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شده است. این اثر سیاست‌های انگلستان در منطقه را از دریچه‌ی منافع اقتصادی، امنیتی و برداشت تصمیم‌گیرندگان بررسی می‌کند. پرسش محوری این کتاب، چگونگی حفظ نفوذ بریتانیا پس از کاهش حضور مستقیم نظامی و نسبت این نفوذ با سیاست‌های ایالات متحد آمریکاست. نویسنده نقش انرژی، تجارت تسلیحات و روابط با حکومت‌های عربی را در کنار پیامدهای این سیاست‌ها برای ایران قرار داده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شطرنج روی آب

کتاب شطرنج روی آب نوشته‌ی عباس نادری، پژوهشی در حوزه‌ی سیاست خارجی و روابط بین‌الملل است که حضور انگلستان در خلیج فارس را صرفاً به استقرار نیروهای نظامی محدود نمی‌کند. نویسنده میان کاهش حضور آشکار و تداوم نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی تفاوت می‌گذارد. موضوع اصلی، سازوکارهایی است که لندن از طریق آن‌ها جایگاه خود را در مناسبات منطقه حفظ یا بازتعریف کرده است. نفت و گاز، بازار تسلیحات، روابط دوجانبه و همراهی با امریکا در این بررسی جایگاهی مشخص دارند.

عباس نادری چارچوب تحلیلی مایکل برچر را برای توضیح پیوند میان شرایط بیرونی و برداشت نخبگان سیاسی به کار گرفته است. محیط عملیاتی در این چارچوب شامل توانایی‌ها، محدودیت‌ها و روابط داخلی و خارجی است. محیط روانی نیز به تصور تصمیم‌گیرندگان از همین شرایط مربوط می‌شود. این تمایز، امکان بررسی فاصله‌ی میان واقعیت محیط و تفسیر سیاست‌گذاران را فراهم می‌کند. نویسنده محدوده‌ی بررسی منطقه‌ای خود را کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به‌اضافه‌ی عراق معرفی کرده است.

کتاب شطرنج روی آب پنج فصل دارد. فصل نخست با عنوان چارچوب نظری فهم منافع انگلستان در خلیج فارس، مبانی تحلیل را توضیح می‌دهد. فصل دوم پیشینه‌ی سیاست‌های بریتانیا، تحول منافع تجاری به منافع راهبردی و نفتی و جایگاه این کشور پس از جنگ‌های جهانی را بررسی کرده است. فصل سوم به تداوم نقش‌آفرینی پس از خروج نظامی، نزدیکی به امریکا و فعالیت در چارچوب ناتو اختصاص دارد. فصل چهارم، جنگ عراق و تأثیر این جنگ بر سیاست‌های موازنه‌ای لندن را موضوع بررسی قرار می‌دهد. فصل پنجم نیز بهار عربی، حمایت از متحدان عرب و نسبت راهبرد بریتانیای جهانی با موازنه‌ی از راه دور امریکا را دنبال می‌کند.

بحث پیامدهای این راهبرد برای ایران، پیوند میان تحلیل سیاست یک قدرت خارجی و مسئله‌ی امنیت منطقه‌ای را روشن می‌سازد. متن، شرح رویدادها را در کنار بحث نظری قرار داده است؛ بنابراین مطالعه‌ی این کتاب مستلزم همراه‌شدن با اصطلاحات تخصصی و استدلال‌های مربوط به تصمیم‌گیری سیاسی است.

خلاصه کتاب شطرنج روی آب

کتاب شطرنج روی آب، موازنه‌سازی انگلستان در خلیج فارس را حاصل تعامل منافع اقتصادی، الزامات امنیتی و برداشت نخبگان از موقعیت کشورشان می‌داند. حضور بریتانیا ابتدا با تجارت و حفاظت از مسیرهای ارتباطی هند پیوند داشت؛ اهمیت نفت، موضوع این حضور را تغییر داد. کاهش توان اقتصادی و نظامی نیز لزوماً به پایان نفوذ منجر نشد، بلکه شکل‌های دیگری از همکاری، وابستگی و اثرگذاری را برجسته کرد.

نویسنده روابط ویژه با آمریکا، فروش تجهیزات نظامی و حمایت از هم‌پیمانان منطقه‌ای را در همین زمینه بررسی می‌کند. جنگ عراق و بهار عربی، موقعیت‌هایی برای سنجش تغییر سیاست‌ها و واکنش لندن به بحران‌ها هستند. ایده‌ی اصلی این است که تحلیل رفتار انگلستان بدون توجه هم‌زمان به محیط بین‌المللی، فشارهای داخلی و تصور تصمیم‌گیرندگان از تهدیدها و فرصت‌ها کافی نیست.

چرا باید کتاب شطرنج روی آب را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب شطرنج روی آب را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت میان خروج نظامی و پایان نفوذ سیاسی را در مناسبات خلیج فارس توضیح می‌دهد.
• خواننده با کاربرد مدل برچر در بررسی تصمیم‌های سیاست خارجی آشنا می‌شود.
• بحث انرژی و بازار تسلیحات، پیوند منافع اقتصادی و سیاست امنیتی انگلستان را مشخص می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب شطرنج روی آب به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان روابط بین‌الملل که به تحلیل تصمیم‌گیری در سیاست خارجی علاقه دارند.
• پژوهشگرانی که مناسبات امنیتی خلیج فارس را مطالعه می‌کنند.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی شناخت تأثیر سیاست‌های انگلستان بر منافع ایران را دارند.

بخشی از کتاب شطرنج روی آب

«انگلستان به‌لحاظ سنتی نقشی مهم در غرب آسیا و خلیج فارس داشته و در مقاطع مختلف و مشخصاً از قرن هفدهم در خاورمیانهٔ عربی نفوذ داشته است. اوج این نقش‌آفرینی را می‌توان در قرون نوزدهم و بیستم دانست که در انعقاد قرارداد سایکس پیکو متبلور شد. واقعیت این است که آیندهٔ تحولات منطقهٔ غرب آسیا تا حدّ زیادی به سیاست‌های انگلستان و نقشی که این کشور درصدد ایفای آن است بستگی دارد. این درحالی است که ایالات متحد امریکا سیاست خارجی خود را معطوف به شرق آسیا کرده و از تمرکز بر غرب آسیا چشم پوشیده است. حال این پرسش مطرح است که چرا انگلستان نه‌تنها در این سیاست (تمرکز بر شرق آسیا) ایالات متحد امریکا را همراهی نمی‌کند، بلکه درصدد تمرکز بیشتر بر خاورمیانهٔ عربی است؟ پاسخ این پرسش را شاید بتوان در تعریف و تقسیم نقش‌ها جست‌وجو کرد؛ به نظر می‌رسد ایالات متحد امریکا و انگلستان در یک تقسیم نقش، درصددند تحولات آیندهٔ بین‌المللی را در دو سوی آتلانتیک و در همپوشانی با یکدیگر رقم بزنند، لذا انگلستان بر غرب آسیا، و ایالات متحد امریکا بر شرق آسیا متمرکز می‌شوند. در این میان، نکتهٔ مهم آن است که سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ اروپا (انگلیس، فرانسه، آلمان) در دهه‌های گذشته همواره متأثر از سه عامل بسیار مهم «ملّی‌گرایی»، «اروپاگرایی» و «امریکاگرایی» بوده است؛ به‌گونه‌ای که با تمرکز بر هریک از عوامل سه‌گانهٔ ذکرشده، راهبردهایی متفاوت برای سیاست خارجی خود تعریف کرده‌اند.»