کتاب حیله های شرعی و چاره جویی های صحیح

«حیله‌های شرعی و چاره‌جویی‌های صحیح» نوشته آیة‌الله العظمی مکارم شیرازی به مساله حیله‌های شرعی در فقه اسلامی می‌پردازد. در بریده‌ای از کتاب می‌خوانیم: «مثال‌های فراوانی در باب ربا به عنوان حیله و راه‌چاره مطرح شده، که قسمتی از آن مربوط به ربای معاملاتی، و قسمت دیگر مربوط به ربای قرضی است. فقهای ما هر چند هر یک از آنها را جداگانه بحث کرده‌اند؛ ولی ما چون معتقدیم دلیل و اشکال همه آنها یکی است، یک جا به سراغ ادلّه آن می‌رویم. ۱ ـ معروف‌ترین مثال حیله ربای معاملاتی، معامله یک درهم و یک دینار، در مقابل دو درهم و دو دینار است (یعنی دو جنس مختلف را با هم ضمیمه کنند) که صاحب جواهر آن را در جلد ۲۳ مطرح نموده، و بر جواز آن ادّعای اجماع کرده است. ۲ ـ مثال دیگر انجام دو معامله مستقلّ از یکدیگر است. مثلاً اگر بخواهیم یک مَن گندم خوب را در مقابل دو مَن گندم نامرغوب بفروشیم، ابتدا یک مَن گندم خوب را به مبلغ معینی به مشتری می‌فروشیم، سپس دو مَن گندمِ نامرغوب را از او با همان مبلغ خریداری می‌کنیم، به این طریق از آلوده شدن به ربا رهایی می‌یابیم. این طریق مخصوصاً برای طلافروش‌ها کارساز است، و آنها را از برخی معاملات نامشروع نجات می‌دهد. ۳ ـ «ضم ضمیمه» از جمله حیله‌هایی است که برای فرار از ربای قرضی به آن متوسّل می‌شوند. توضیح این که: اگر کسی بخواهد به دیگری وام بدهد، و سودی هم دریافت کند، و در عین حال مرتکب رباخواری نشود، از این راه وارد می‌شود: مثلاً یک میلیون تومان وام بدون هیچ سودی به متقاضی می‌پردازد، ولی در کنار آن، «شیء» کم ارزشی (مثلاً یک بسته دستمال) را به قیمت گزافی به او می‌فروشد، و سود مورد نظر را از این طریق به دست می‌آورد. یعنی با یک قرض‌الحسنه و یک معامله صوری، از ربای قرضی فرار می‌کند. این کار به عقیده ما نادرست است، و شرح آن خواهد آمد...»