کتاب فقه زندگی

کتاب فقه زندگی از مهدی پورحسین برگرفته از آرای فقهی امام موسی صدر است که در انتشارات امام موسی صدر به چاپ رسیده است.

درباره کتاب فقه زندگی

با توجه به اهمیت فقه در زندگی و زیست مؤمنانه و نگاهِ دین‌شناسانهٔ امام موسی صدر، فقاهت او محل توجه و شاید به تعبیر دقیق‌تر، محل پرسش بوده است. برای پاسخ به این نیاز سه منبع مهم در اختیار ماست: ۱. تقریرات و تألیفات فقهی و اصولی امام صدر؛ ۲. آنچه در گفتارها و نوشتارهای ایشان فقهی یا ناظر بر فقه است؛ ۳. تاریخ شفاهی. بر این باوریم که برای به دست دادن نگاه و آرای فقهی امام موسی صدر باید این هر سه منبع در کنار یکدیگر دیده و خوانده شود.

 آنچه پیش روی شماست، منبع دوم است. بدین‌معنا که این کتاب حاویِ محتوای فقهی‌ای است که در منطوق و مکتوب امام صدر پراکنده است و آن را این‌جا گرد آورده‌ایم. حجت‌الإسلام و المسلمین مهدی پورحسین غهده دار این مهم شدند. ایشان مجموعهٔ ۱۲ جلدی گام به گام با امام و کتاب‌های قولوا لا إله إلا الله و حرکیة الإیمان و أبحاث فی‌الإقتصاد، یعنی همهٔ آنچه از امام صدر امروز در اختیار ماست، مطالعه و بررسی و فیش‌برداری و آن را بر حسب فهرست و ترتیب کتب فقهی طبقه‌بندی و ساماندهی کرده‌اند. حجت‌الإسلام و المسلمین محمد سروش محلاتی ناظر این طرح بودند و پس از پایانِ آن، فقه‌اندیشی امام صدر را در جلسه‌ای تشریح و تبیین کردند. متن مکتوبِ این سخنرانی بر جای مقدمه نشسته است. 

این مجموعه در چهار فصلِ «کلیات»، «منابع فقهی»، «قواعد و اصول فقهی» و «احکام فقهی» تدوین شده است. فصل اوّل به مباحثی اختصاص دارد که اگرچه به‌صورت کلان مربوط به فقه است و جنبهٔ اصول موضوعه برای آن دارد، در باب خاصی از ابواب فقهی جای نمی‌گیرد. فصل دوم به مبانی و منابع تشریع در فقه اختصاص دارد. در فصل سوم قواعد و اصول حاکم بر فقه استخراج شده است و فصل چهارم ویژهٔ احکام فقهی است.

امام موسی صدر این مباحث را غالباً در مجامع عمومی و در فضایی غیرمدرسه‌ای بیان کرده‌اند. لذا فاقد ادبیات تخصصی است و گاه وجوه مختلفی را در بر می‌گیرد که می‌تواند در فصول مختلف جای گیرد. اما در انتخاب فصل، رویکرد اصلی آن در نظر گرفته شده و تحت همان عنوان فقهی قرار گرفته است.

در هر فصل، به‌منظور سهولت دسترسی محققان، چکیده‌ای تهیه شده که کلیات فصل را در بر دارد. اما در فصل چهارم که مفصل‌ترین بخشِ این مجموعه است، به سبب تنوع مباحث و گستردگی مطالب، اوّلاً، مباحث براساس ترتیب کتب فقهی تنظیم شده است؛ ثانیاً، برای هر کتاب یا باب فقهی، چکیده‌ای خاص نگاشته شده است.

 خواندن کتاب فقه زندگی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 علاقه‌مندان به مباحث فقهی و پژوهشگران این حوزه مخاطبان این کتاب‌اند.

بخشی از کتاب فقه زندگی

نگاه امام موسی صدر در این حوزه عمدتاً ناظر به تفاوتِ منابع در فقهِ شیعه و اهل‌سنت است. چنان‌که شهرت دارد، فقهای شیعه اتفاق نظر دارند که قرآن، سنت نبوی و تا حدودی اجماع و عقل منابع تشریع‌اند. اختلاف میان فقهای شیعه و اهل‌سنت از آنجا ناشی می‌شود که جزئیات احکام در قرآن و سنت نبوی تصریح نشده و ده‌ها موضوع بعد از درگذشت پیامبر (ص) در میان مسلمین مطرح شده است؛ بی‌آنکه دربارهٔ آن حکمی از جانب پیامبر رسیده باشد. در این‌گونه از مسائل، اهل‌سنت به دیدگاه‌ها و فتواهای صحابه استناد می‌کنند و آن را منبع سوم قانون‌گذاری می‌دانند؛ اما شیعیان از گفتار ائمهٔ اهل‌بیت پیامبر (ص) پیروی می‌کنند و گفتار و رفتار و تقریر آنان را سومین منبعِ تشریع تلقی می‌کنند. مهم‌ترین دلیل اهل‌سنت برای استناد به فتواهای صحابه حدیث منسوب به پیامبر (ص) با این مضمون است: «أَصحابِی کالنُّجومِ بِأَیِّهِم إقَتَدیتُم إهتَدَیتُم.» و دلیل اصلی شیعیان روایتِ مشهور ثقلین است: «إنَّی تارِک فِیکم الثَّقَلَین کتابِ اللهِ وَ عِتَرتِی ما إن تَمَسَّکتُم بِهِما لَنتَضِلُّوا وَ إنَّهُما لَن یَفتَرِقا حَتّی یَرِدّا عَلَیَّ الحَوضَ.» از نظر امام موسی صدر، منبع سوم نزد شیعیان و اهل‌سنت وجه اشتراکِ بسیاری دارد؛ چراکه بعضی از ائمهٔ شیعه مانند امام علی (ع) و حسن بن علی (ع) و حسین بن علی (ع) از جملهٔ اصحاب پیامبر (ص) محسوب می‌شوند و همه به اتفاق سخن آنان را درست و حجت می‌دانند. همچنین، به تصریح پیامبر (ص) گفتارِ گروهی از صحابه معتبر است و برحق هستند. این اشتراک، در کنار مشترک بودنِ سایرِ منابع تشریع مانند قرآن، سنّت، عقل و وحدتِ ملاکِ اعتبار و صحت احادیث یعنی قرآن کریم سببِ نزدیکی آشکار میان فقه شیعه و فِرَق دیگر شده است. با این همه، امام موسی صدر اذعان می‌کند که فقه شیعه از غنا و طراوت افزون‌تری در مقایسه با فقه اهل‌سنت برخوردار است؛ چراکه التزامِ شیعیان به سخنان اهل‌بیت آنان را در ایجاد چارچوبی عقلانی برای تعالیم دینی یاری کرده است، به‌طوری که اجتهاد خطری برای دین به وجود نمی‌آورد و به همین علت، باب اجتهاد نزد آنان همواره باز است؛ چنان‌که روایات بسیاری نزد اهل‌بیتع‌ فراهم بوده که نزد دیگران نبوده است. این همه، فقه شیعه را پربار و مبانیِ عقیدتیِ آن را غنی کرده و سببِ گشودگیِ درهای پیشرفت و تجدد و نشاط و طراوت به روی فقه شده است.