کتاب تئاتر معاصر اروپا

کتاب تئاتر معاصر اروپا نوشته ناصر حسینی مهر است. او در این کتاب به معرفی تعدادی از صاحبنظران تئاتر معاصر اروپا در قالب مقاله و  یادداشت و ترجمه پرداخته است.

مجموعهٔ حاضر در واقع نوشته‌ها، ترجمه‌ها و یادداشت‌های پراکنده بر تئاتر کنونی اروپا و حاصل ۲۲ سال اقامت نویسنده در آن دیار و آشنایی نزدیک با گروه‌های مطرح نمایشی و تماشای اجراهای گوناگون آثار دراماتیک است که بخش‌هایی از آن نیز در نشریه‌های گوناگون به چاپ رسیده است. 

کتاب تئاتر معاصر اروپا بازتابی است گذرا و اجمالی از حرکت‌های نمایشی و معرفی هنرمندان این رشته تنها در نیم قرن اخیر اروپا؛ و شاید سکویی باشد برای پرش، یا سنگ‌پایه‌ای برای تحریر فرهنگ‌نامهٔ تئاتر جهان به قلم نویسندگان ایرانی؛ که نیک پیداست این امر ضرور بدون تشکیل گروه‌های پژوهشی و بدون حمایت و اختصاص بودجه انجام‌پذیر نخواهد بود.

 خواندن کتاب تئاتر معاصر اروپا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

علاقه‌مندان به تئاتر به ویژه تئاتر معاصر اروپا مخاطبان این کتاب‌اند.

تادئوش کانتور/تئاتر مرگ

هنر تئاتر در لهستان از قرن سیزدهم تا به امروز پیشینه‌ای دیرین دارد و در گذار تاریخی خود فراز و نشیب فراوان داشته است. هنر نمایش در این کشور در سال‌های میان دو جنگ جهانی اوج می‌گیرد و بازیگران، کارگردانان و نویسندگانی درخشان ظهور می‌کنند. پس از به قدرت رسیدن سوسیالیسم در لهستان، هرچند هنر حزبی و جهت‌دار و انقلابی، بسیاری از تجربه‌های ارزشمند گذشته را به خاک سپرد، اما در میان کشورهای اروپای شرقی تنها این کشور بود که گاهی درهای نیمه‌بازش را با احتیاط کامل به روی اروپای غربی می‌گشود و آثار کسانی نظیر: دورنمات، بکت، ژنه و یونسکو اجازهٔ اجرا می‌یافت و یا تئاترهای خصوصی حق فعالیت داشتند. اگر بخواهیم تنی چند از کارگردانان آزاد و پیشرو تئاتر لهستان را پس از دوران جنگ دوم جهانی نام ببریم، بی‌شک هنرمند برجستهٔ پانتومیم و تئاتر توماشِوسکی (Tomaszewski) و شاگردانش، شاینا (Szajna) با تئاتر استودیو، گروتوفسکی (Grotowski) با تئاتر آزمایشگاهی و تادئوش کانتور (Tadeusz Kantor) با تئاتر « کریکوت ۲ » هستند که از اعتباری شایان برخوردار بوده و هستند.

تادئوش کانتور در سال ۱۹۱۵ در روستای ویله‌پوله (Wielopole) از شهر « کراکائو » (Krakow) به دنیا آمد و در همین شهر در سال ۱۹۳۹ از دانشکده هنرهای زیبا در رشته نقاشی فارغ‌التحصیل شد. پس از آن در دوران اشغال لهستان به دست فاشیست‌های آلمانی با چند تن از دوستان خود به طور مخفیانه گروه تجربه‌گر تئاتری را تشکیل داد و از سال ۱۹۴۲ در خانه‌هایی شخصی به اجرای نمایشنامه‌هایی از ژولیوس سوواتسکی

(Juliusz Stowacki) به نام « بالادونا » و استانیسلاو ویسپیائیسکی (Stanislaw Wyspianski) به نام « بازگشت اودیسه » پرداخت.

کانتور در سال ۱۹۴۷ به فرانسه سفر کرد و با هنر مدرن در اروپای غربی آشنا شد، اما کشور و فرهنگ مادری خود را ترجیح داد و بی‌درنگ به لهستان بازگشت. او پس از پایان جنگ به طراحی صحنه رو آورد و به عنوان طراح آوانگارد نمایشنامه‌هایی نظیر: « آنتیگونه » اثر آنوی، « یوهانای مقدس »

اثر شاو، « هملت » اثر شکسپیر، « کرگدن » اثر یونسکو ... در بسیاری از تئاترهای شهر کراکائو به همکاری پرداخت؛ اما طولی نکشید که او به یاری تنی چند از نقاشان آوانگارد شهر کراکائو گروهی را زیر عنوان « کریکوت ۲ » بنیان گذارد. فعالیت‌های این تئاتر را می‌توان دوره‌ای دیگر و پراهمیت در تاریخ تئاتر لهستان و نیز تئاتر معاصر اروپا به حساب آورد. « کریکوت » (Cricot) نامی است که کانتور از بازی با واژهٔ « سیرک » ساخته بود. این تئاتر از مراحلی گوناگون گذر کرد که در دورهٔ بلوغش به « تئاتر مرگ » انجامید.

نخستین نمایشنامه‌ای که به وسیلهٔ این گروه به صحنه رفت اثری از کازیمیرس میکولسکی (Kazimiers Mikulski) به نام « سیرک » و در سال ۱۹۵۷ نمایشنامهٔ « ماهی مرکب » اثر استانیسلاو ایگناسی ویتکه‌ویچ (Stanislaw Ignacy Witkiewiez) بود. ویتکه‌ویچ پس از این نمایشنامه به کانتور و گروهش وفادار ماند و به همکاری مداوم با آن‌ها پرداخت.

در لهستان هرچند فشار تبلیغات مارکسیستی حاکمیت بر هنرمندان در پذیرفتن و پیاده کردن رئالیسم سوسیالیستی روز به روز افزایش می‌یافت، اما کانتور به هنر مدرن و آوانگارد معتقد بود و همواره از پیشگامانش نظیر: مایاکوفسکی، ویسپیانسکی و مایر هولد سخن می‌گفت و بینش افراد گروه خود را در این راستای هنری جهت و گسترش می‌داد. چنان که آثار نخست او با پیش گرفتن شیوهٔ هپنینگ ـ تئاتر (Happening – Theater) در واقع به نوعی ایستادگی در برابر ناتورالیسم و رئالیسم اغراق‌آمیز دولتی دست زد و به همین دلیل کانتور سالن‌های دولتی تئاتر را برای همیشه ترک گفت و در زیرزمینی به تجربه‌های نمایشی پرداخت، جایی که دیگر هیچ گونه مرزی میان جایگاه تماشاگران و صحنه نبود. کانتور می‌گوید: « تئاتر کریکوت به هیچ وجه یک تئاتر تیپیک و نمونه‌وار لهستانی محسوب نمی‌شود، زیرا یک واحد اعانه‌بگیر دولتی نیست. در کشور ما همهٔ گروه‌های تئاتری ـ چه دولتی و چه آن‌هایی که آوانگارد پنداشته می‌شوند ـ زیر پوشش دولت و کمک‌های مالی آن هستند. در بدو شکل‌گیری تئاتر کریکوت، در سال ۱۹۵۵، ما نه تنها هیچ گونه کمک مالی دولت را نپذیرفتیم، بلکه حتی از این‌که به عنوان یک مؤسسه تحت شرایط و اجبارهایی قرار بگیریم سر باز زدیم. برای ما غیرممکن بود که عملکردی شبیه تئاترهای دیگر داشته باشیم و برنامهٔ سالیانهٔ نمایشی از پیش تعیین‌شده ارائه دهیم و یا مسئولیت محلی ثابت و ثبت‌شده در ادارهٔ فرهنگ را بپذیریم.