کتاب صوتی حافظ ناشنیده پند

ایرج پزشکزاد در سال ۱۳۰۶ شمسی در تهران متولد شد. پدرش حسن پزشکزاد یک پزشک و مادرش شاهزاده فکری ارشاد دختر مؤیدالممالک فکری ارشاد بود. معزدیوان فکری نیز دایی او بود. وی پس از تحصیل در ایران و فرانسه در رشته حقوق دانش‌آموخته شد و به مدت پنج سال در ایران به قضاوت مشغول بود. پس از آن به خدمت در وزارت امور خارجه ایران ادامه داد و آخرین سمتش مدیرکل روابط فرهنگی بود.

ایرج پزشکزاد در سال ۱۳۳۰ در حالی که بیست‌وچهارساله بود، داستان‌نویسی را با نوشتن داستان‌ کوتاه برای مجله‌ها و ترجمه نوشته‌های ولتر، مولیر و چند رمان تاریخی شروع کرد. تسلط او به زبان فرانسه باعث شد که در همین زمان دست به ترجمه‌ی داستان‌های کوتاهی از نویسندگان مهم و ارزشمندی مثل «ولتر» و «مولیر» بزند و اثری شاخص به نام «دزیره» از «آن ماری سلینکو» را به فارسی برگرداند. پزشکزاد هنگام کار در وزارت امور خارجه، نویسنده ستون طنز آسمون ریسمون در مجله فردوسی نیز بود.

بخشی از رمان دایی جان ناپلئون در نشریه‌ی فردوسی به صورت پاورقی‌های پراکنده و نیمه‌منسجم منتشر شده بود و استقبال مخاطبان از این نوشته‌ها باعث شد که پزشکزاد به این فکر بیفتد تا دایی جان ناپلئون را کمی جدی‌تر بگیرد. ایرج پزشکزاد در حالی که به حرفه‌ی خود یعنی سرکنسول‌گری ایران مشغول بود، دستی بر سر و روی این نوشته‌های پراکنده کشید. او توانست بهترین رمان طنز ایران را از دل این مطالب بیرون بکشد و در سال ۱۳۴۹ برای چاپ این رمان اقدام کند. مخاطبان فارسی‌زبان آنقدر با رمان دایی جان ناپلئون و کاراکترهای جان‌دار آن ارتباط برقرار کردند که طول نکشید تا چاپ‌های چهارم و پنجم این رمان به بازار آمد.

رمان دایی جان ناپلئون فقط برای فارسی‌زبان‌ها جذاب نبود، چرا که تا به امروز به پانزده زبان دیگر از جمله انگلیسی، فرانسه، اسپانیایی، روسی و... ترجمه شده و شیفتگان و مخاطبانی از سراسر دنیا پیدا کرده است. یکی از مشهورترین مترجمان انگلیسی این رمان «دیک دیویس» است که تلاش کرد طنز و شیرین‌زبانی‌های ایرج پزشکزاد را در ترجمه‌ی انگلیسی از رمان زنده نگه دارد.

آثار دیگر ایرج پزشکزاد در طنازی و دلبری از مخاطب دست کمی از اولین رمان او ندارند، اما شاید به این دلیل که سریالی از روی آنها ساخته نشد، تا این حد مهجور و غریب باقی مانده‌اند. حاج مم جعفر در پاریس، بوبول، ادب مرد به ز دولت اوست از داستان‌ها و نمایشنامه‌های کمدی است که بی‌شباهت به فضای مضحک و دیالوگ‌های خنده‌آور دایی جان ناپلئون نیستند.

پزشکزاد درباره خودش می‌گوید:

«از پدری پزشک و مادری معلم به دنیا اومدم. تحصیلات ابتدایی و متوسطه در تهران و تحصیلات عالیه رو در فرانسه در رشته حقوق گذراندم. بعد از فارغ‌التحصیلی به استخدام وزارت امور خارجه درآمدم و به عنوان دیپلمات تا انقلاب در اونجا کار کردم. بعد از انقلاب از کار اخراج شدم به طوری که حتی حقوق بازنشستگی هم شامل حالم نشد. بعد از اون به فرانسه برگشتم و به کار روزنامه‌نگاری و قلم زنی و نوشتن اراجیف مشغول شدم.»

هرچند امروزه پزشکزاد را فقط با دایی جان ناپلئون می‌شناسند اما او آثار دیگری مانند: حاج مم‌جعفر در پاریس، بوبول، آسمون ریسمون، شهر فرنگ از همه رنگ، انترناسیونال بچه‌پرروها، رستم صولتان، گلگشت خاطرات، بلیط خان‌عمو، مصدق بازمصلوب: چند مقالهٔ سیاسی و چندین مقاله‌ی سیاسی و تاریخی و ترجمه‌های دختر گرجی از موریس دوکبرا، زندانی کازابلانکا از موریس دوکبرا، فردا گریه خواهم کرد از لیلیان روت، شوایک سرباز پاکدل از یاروسلاو هاشک، دو سرنوشت از ویلکی کالین و ... در کارنامه خود دارد. بعضی منتقدان پزشکزاد را بهترین رمان‌نویس طنز‌پرداز ایران می‌دانند.