کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول

کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول اثر فریدالدین محمد عطار نیشابوری است و با مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی و به‌کوشش انتشارات سخن منتشر شده است. این کتاب دریچه‌ای به جهان زبان، اندیشه و تجربه‌های عرفانی در سنت صوفیانه‌ی فارسی می‌گشاید. کتاب حاضر مخاطب را با زندگی و گفتار چهره‌هایی همچون امام جعفر صادق (ع)، رابعه، بایزید بسطامی و حلاج آشنا می‌کند. مقدمه‌ی مفصل مصحح نیز مسیر فهم اثر و جایگاه آن را روشن می‌سازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تذکره الاولیا؛ جلد اول اثر فریدالدین محمد عطار نیشابوری

کتاب تذکره الاولیا؛ جلد اول از مهم‌ترین متن‌های منثور فریدالدین محمد عطار نیشابوری است که در آن سرگذشت و سخنان گروهی از عارفان و زاهدان را در کنار هم آورده است. کتاب حاضر، در این چاپ، فقط متن اصلی را در بر نگرفته و با مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی همراه شده است؛ مقدمه‌ای مفصل که درباره‌ی زندگی عطار، جایگاه نیشابور در ایران، منابع مورداستفاده‌ی این کتاب، دشواری‌های تصحیح و شیوه‌ی خواندن آن توضیح می‌دهد. ازاین‌رو اثر حاضر برای شناخت زبان تصوف و تحول آن نیز سودمند است.

کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول دو بخش اصلی دارد؛ مقدمه‌ی مصحح و متن کتاب. زندگی‌نامه‌ها به‌صورت فصل‌های جداگانه آمده‌اند و هر فصل به یکی از چهره‌های شناخته‌شده‌ی عرفان اختصاص دارد؛ از امام جعفر صادق (ع) و اویس قرنی تا حسن بصری، رابعه، ابراهیم ادهم، بایزید بسطامی، جنید بغدادی و حسین منصور حلاج. این فصل‌ها مجموعه‌ای از حکایت‌ها، گفتارها، کرامات، مناجات‌ها و جمله‌های کوتاه تأمل‌برانگیز را نیز در خود جای داده‌اند. کتاب حاضر هم برای دنبال‌کردن سرگذشت اشخاص خواندنی است و هم برای مکث بر روی عبارت‌ها و لایه‌های معناییِ ارائه‌شده.

کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول تاریخ و زبان و تجربه‌ی عرفانی را کنار هم نشانده است. محمدرضا شفیعی کدکنی در مقدمه توضیح می‌دهد که این اثر را می‌توان هم به‌صورت پیوسته خواند و هم جمله‌به‌جمله در آن درنگ کرد. از یک‌سو با نثری روبه‌رو هستیم که ردپای ترجمه از منابع عربی، بازآفرینی فارسی و ذوق ادبی عطار نیشابوری را در خود دارد و از سوی دیگر با تصویری گسترده از مشایخ و شیوه‌های متفاوت نگاه آنان به دین، زهد، عشق، معرفت و سلوک همراه می‌شویم.

خلاصه کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول

کتاب شامل مجموعه‌ای از زندگی‌نامه‌ها و گفتارهای عارفان است که از امام جعفر صادق (ع) آغاز می‌شود و تا حسین منصور حلاج پیش می‌رود. عطار نیشابوری در هر بخش با کنار هم گذاشتن روایت‌های کوتاه، سخنان منسوب به مشایخ، حکایت‌های سلوکی و نمونه‌هایی از رفتار و منش آنان تصویری از جهان درونی و نگاه معنوی هر شخصیت ارائه کرده است.

در این جلد، محور اصلی فقط شرح احوال نیست؛ کتاب نشان می‌دهد که هر عارف چگونه با مفاهیمی مثل اخلاص، فقر، عشق، توکل، معرفت، خاموشی، سماع و مرگ روبه‌رو شده است. مقدمه‌ی مفصل محمدرضا شفیعی کدکنی هم این مسیر را کامل‌تر می‌کند و با توضیح درباره‌ی منابع، نسخه‌ها و جایگاه عطار، خواندن کتاب را از سطح حکایت‌خوانی فراتر می‌برد.

چرا باید کتاب تذکره الاولیا را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب کهن تصویری گسترده از چهره‌های اصلی تصوف، از زاهدان آغازین تا عارفانی چون بایزید و حلاج، در اختیار ما می‌گذارد.
• خواننده با مطالعه‌ی این اثر می‌تواند تحول زبان و بیان عرفانی را در نثر فارسی دنبال کند.
• مقدمه‌ی مفصل محمدرضا شفیعی کدکنی مسیر فهم این اثر کهن، منابع آن و دشواری‌های تصحیح را روشن می‌کند.
• فصل‌های کوتاه و مستقل کتاب امکان خواندن پیوسته یا گزیده‌خوانی را فراهم می‌کند.
• حکایت‌ها و گفتارهای کتاب برای تأمل در مفاهیمی مثل اخلاص، فقر، عشق، توکل و معرفت مناسب است.
• این جلد برای شناخت جایگاه عطار نیشابوری در کنار دیگر آثار او، به‌ویژه در قلمرو نثر، منبعی کلیدی به شمار می‌آید.

خواندن کتاب تذکرة الاولیا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دوستداران متون کلاسیک پارسی که می‌خواهند با نثر عطار نیشابوری و فضای فکری او آشنا شوند.
• خوانندگانی که به تاریخ تصوف و سرگذشت مشایخ مشهور عرفانی علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی که به بررسی نثر کهن، منابع متنی و تصحیح انتقادی توجه دارند.
• مخاطبانی که می‌خواهند مفاهیم عرفانی را از خلال حکایت‌ها و سخنان کوتاه بشناسند.
• کسانی که به پیوند تاریخ نیشابور، فرهنگ ایرانی و سنت عرفانی علاقه دارند.

درباره فریدالدین محمد عطار نیشابوری

فریدالدین محمد عطار نیشابوری، متخلص به «شیخ عطار نیشابوری» و دارنده‌ی کنیه‌ی «ابوحامد» (۵۴۰ تا ۶۱۸ هجری قمری /۱۱۴۶ تا ۱۲۲۱ میلادی)، از چهره‌های ماندگار و نام‌آور شعر و عرفان پارسی در آستانه‌ی سده‌های ششم و هفتم هجری به شمار می‌رود. پایان زندگی این عالم، صوفی و شاعر ایرانی با یورش مغولان و کشته‌شدن رقم خورد.

آثار ادبی فریدالدین محمد عطار نیشابوری را می‌توان آیینه‌ی تمامی‌نمای سیر تحول عرفان اسلامی و ادبیات وابسته به آن در نظر گرفت؛ سیر پرفرازونشیبی که آکنده از تجربه‌ها، دیدگاه‌های نظری، آموزه‌های علمی و نوآوری‌های مکتوب است. محور بنیادین در افکار عطار، تبیین پیوند میان پروردگار و آدمی و نیز ترسیم مسیر دستیابی به مقام ولیِ خداست؛ مفاهیمی که او با تکیه بر گفتارهای نظری و اندرزهای اخلاقی به تشریح آن‌ها پرداخته است.

در میان آفریده‌های فاخر فریدالدین محمد عطار نیشابوری عناوینی چون «منطق‌الطیر»، «الهی‌نامه»، «مصیبت‌نامه»، «تذکرة الاولیا» و «پندنامه» درخشش ویژه‌ای دارند.

درباره محمدرضا شفیعی کدکنی

محمدرضا شفیعی کدکنی ۱۹ مهر ۱۳۱۸ در خانواده‌ای اهل دانش در کدکنِ خراسان متولد شد. او هیچ‌گاه پا به مکتب و مدرسه نگذاشت و از آغاز، آموزش خویش را نزد پدرش که با بزرگانی مانند «ملک‌الشعرا بهار»، «بدیع‌الزمان فروزانفر» و «علی‌اکبر فیاض» دوستی و هم‌درسی داشت، آغاز کرد. این شاعر ایرانی پس از هفت یا هشت‌سالگی در محفل یکی از خویشاوندانش به نام «محمدتقی ادیب نیشابوری» (معروف به ادیب نیشابوری دوم یا ادیب ثانی) به فراگیری زبان و ادبیات عرب پرداخت و سپس دروس فقه، کلام و اصول را از محضر «شیخ هاشم قزوینی» (مشهور به فقیه آزادگان) آموخت.

او که تنها هشت سال داشت، روانه‌ی حوزه‌ی علمیه‌ی نیشابور شد و در کنار طلاب بسیار بزرگ‌تر از خود، به تحصیل علوم حوزوی همت گماشت. پس از درگذشت شیخ هاشم قزوینی در حلقه‌ی درس «سید محمدهادی میلانی» حضور یافت و سطوح عالیه‌ی درس خارج فقه را نزد او به اتمام رساند. محمدرضا شفیعی کدکنی به پیشنهاد علی‌اکبر فیاض در آزمون ورودی دانشگاه فردوسی مشهد شرکت کرد و با کسب رتبه‌ی نخست، وارد دانشکده‌ی ادبیات شد. او دانشنامه‌ی کارشناسی خود را در رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی دریافت کرد.

این نویسنده پس از فراغت از دوره‌ی کارشناسی برای ادامه‌ی تحصیل به دانشگاه تهران رفت و مدارک کارشناسی‌ارشد و دکتری خویش را از این مرکز دریافت کرد. تنها ده روز پس از دفاع او از رساله‌ی دکتری‌اش با عنوان «صور خیال در شعر فارسی»، پرویز ناتل خانلری طی نامه‌ای پیشنهاد تدریس او را مطرح کرد. این امر با تأیید بدیع‌الزمان فروزانفر جامه‌ی عمل پوشید.

محمدرضا شفیعی کدکنی از سال ۱۳۴۸ بر کرسی استادی دانشگاه تهران تکیه زد. در مهر ۱۳۹۸ و در جریان هفتمین دوره‌ی جشنواره‌ی بین‌المللی هنر برای صلح، «نشان عالی هنر برای صلح» به پاس نیم قرن تکاپوی او در مسیر بالندگی فرهنگ و ادب پارسی به او اهدا گردید. برخی از دفترهای شعر و نگاشته‌های او عبارتند از «در کوچه‌باغ‌های نشابور» و «طفلی به نام شادی»، «صور خیال در شعر فارسی» و «موسیقی شعر».

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره کتاب تذکره الاولیا

محمدرضا شفیعی کدکنی کتاب تذکرة الاولیا را گل سرسبد تمامی متون منثور عرفانی در دو زبان فارسی و عربی می‌داند و آن را اثری بی‌همتا می‌خواند که با نثر دل‌آویزش هر برگش همانند دیوانی درخشان از زیباترین شعرهای منثور جهان می‌درخشد. به باور او این شاهکار را می‌توان با دو رویکرد متفاوت کاوش کرد؛ هم می‌توان به چشم روایتی ساده و عامیانه همچون «حسین کرد شبستری» آن را دنبال کرد و هم می‌توان آن را متنی ژرف و فلسفی همانند «تراکتاتوس» اثر ویتگنشتاین دانست که هر سطرش نیازمند روزها اندیشه و تأمل است.

آرتور جان آربری (A. J. Arberry)، شرق‌شناس و مترجم برجسته‌ی انگلیسی، تذکرة الاولیا را اثری مهم در عرفان اسلامی دانسته و با ترجمه‌ی گزیده‌هایی از آن، این اثر را به مخاطب انگلیسی‌زبان معرفی کرده است.

بخشی از کتاب تذکرة الاولیا؛ جلد اول

ذکر اویس القرنی رضی الله عنه

عمر گفت: یا اویس مرا دعایی بکن؛

گفت: در هر نماز می‌گویم: «أللّهُمَّ اغفِر لِلمُومِنینَ وَ المُؤمِنات» خداوندا! مردان و زنان مؤمن را ببخش، اگر شما ایمان به سلامت به گور برید خود شما را دعا دریابد و اگر نه من دعا ضایع نکنم. عمر گفت: مرا نصیحتی کن. گفت: خدای را شناسی؟ گفت: شناسم. گفت: اگر به جز از خدای هیچ‌کس دیگر نشناسی تو را بِه. گفت زیادت کن. گفت خدای تو را می‌داند؟ گفت: داند. گفت: اگر به جز خدای کس دیگر تو را نداند تو را بِه.

پس گفت: رنجه گشتید، بازگردید که قیامت نزدیک است. آن‌گاه آن‌جا ما را دیدار بُوَد که بازگشتی نبُوَد، که من اکنون به ساختن زادِ راه قیامت مشغولم.

هرم بن حیّان گوید او را برکنار فرات یافتم، گفتم مرا چیزی روایت کن گفت: نخواهم راه حدیث بر خویش گشاده کنم و نخواهم که محدث و مفتی و مذکِّر باشم که مرا خود شغل هست که بدین نمی‌پردازم.

گفتم: آمده‌ام تا با تو اُنس گیرم. گفت: من هرگز ندانستم که کسی خدای را بشناسد و به هیچ چیز دیگر اُنس تواند گرفت و به کسی دیگر بیاسود.