کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول)

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول) (فهم‌القران الحکیم) نوشته محمد عابد جابری، سوره‌های قرآن را در پیوند با مسیر دعوت پیامبر بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی نویسنده این است که شرایط نزول و ارتباط آیات در هر سوره چگونه بر فهم معنا اثر می‌گذارند. جلد نخست، سه مرحله‌ی آغازین دعوت در مکه را در بر می‌گیرد؛ مراحلی که موضوع‌های نبوت، ربوبیت، قیامت و نقد شرک در کانون‌شان قرار دارند. محسن آرمین ترجمه‌ی این کتاب را انجام داده و نشر نی آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول)

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول) نوشته‌ی محمد عابد جابری، حاصل به‌کارگیری روش فهم قرآن در ارتباط با سیره‌ی نبوی است. نویسنده مبانی این روش را در رهیافتی به قرآن کریم توضیح داده بود. مسئله‌ی محوری او، فهم سوره‌ها در موقعیت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نزول‌شان است. جابری گزارش‌های اسباب نزول را برای این منظور کافی نمی‌داند؛ او شناخت مراحل دعوت، مخاطبان وحی و موانع هر مرحله را نیز ضروری می‌شمارد. 

این جلد شامل ۵۰ سوره است و سه بخش اصلی دارد: «نبوت، ربوبیت و الوهیت»، «بعث و پاداش و صحنه‌های قیامت» و «ابطال شرک و احمقانه‌خواندن پرستش بت‌ها». بررسی سوره‌ها از علق آغاز می‌شود و تا یوسف ادامه می‌یابد. هر مرحله، چارچوبی برای شناخت دغدغه‌های غالب سوره‌های مربوط فراهم می‌کند. محمد عابد جابری شرح هر سوره را نیز به مقدمه، توضیحات متن و پاورقی‌ها و شرح تقسیم کرده است. مقدمه به گزارش‌های نزول اختصاص دارد و شرح پایانی، مسائل اصلی سوره را جمع‌بندی می‌کند. خواننده در این ترتیب، تغییر موضوع‌ها و نوع خطاب را در کنار تحولات دعوت دنبال می‌کند.

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول) دو معیار را برای سنجش برداشت‌ها به کار می‌گیرد: سیاق متنی و سیاق تاریخی. معیار نخست، پیوستگی آیات و ارتباط مقدمه، متن و نتیجه‌ی هر سوره است. معیار دوم، تناسب معنای پیشنهادی با شرایط نزول سوره است. جابری فهرست ترتیب نزول منسوب به ابن عباس را مبنا قرار داده اما جایگاه برخی سوره‌ها را با توجه‌ به مضمون و گزارش‌های تاریخی بازبینی می‌کند. بحث او درباره‌ی رتبه‌ی سوره‌های مدثر، قلم و مزمل، نمونه‌ای از این بازبینی است. 

نویسنده همه‌ی آیات را به‌تفصیل شرح نمی‌دهد؛ تمرکز اصلی او بر فهم قرآن متناسب با زمینه‌ی نزول است، نه ارائه‌ی تفسیر گسترده‌ی همه‌ی موضوع‌های اعتقادی و اخلاقی.

خلاصه کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول)

جابری فهم معنا را از بازسازی موقعیت نزول آغاز می‌کند. او نخست ویژگی‌های هر مرحله از دعوت نبوی را مشخص می‌کند، سپس سوره‌های مرتبط را در همان زمینه می‌خواند. ایده‌ی اصلی کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول) این است که تفسیر یک آیه بدون توجه به آیات پیرامون و شرایط مخاطبانش ممکن است به برداشتی ناقص بینجامد. 

نویسنده میان آیات تاریخی، فراتاریخی و آیات دارای هر دو جنبه تمایز می‌گذارد؛ روش تاریخی برای دسته‌ی نخست و تفسیر قرآن به قرآن برای دسته‌ی دوم مطرح می‌شود. آیات دسته‌ی سوم به ترکیبی از این دو روش نیاز دارند. جابری در این جلد بیشتر بر معنای متن در زمینه‌ی نزول تمرکز کرده است. از نظر او، فهم متناسب با شرایط مفسر باید بر این شناخت مقدماتی استوار باشد، نه بر تحمیل گرایش‌ها و تصورات مفسر به متن.

چرا باید کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول) را بخوانیم؟

• خواننده می‌تواند نسبت میان ترتیب نزول سوره‌ها و تغییر موضوع‌های دعوت نبوی را بررسی کند.
• این کتاب تفاوت گزارش اسباب نزول با تحلیل گسترده‌تر شرایط اجتماعی و تاریخی را روشن می‌کند.
• بررسی پیوستگی آیات، مبنایی برای سنجش برداشت‌های جدا از متن سوره فراهم می‌کند.
• بازبینی جایگاه برخی سوره‌ها، شیوه‌ی استدلال نویسنده در مواجهه با گزارش‌های متفاوت را نشان می‌دهد.

خواندن کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• علاقه‌مندان به تفسیر قرآن که می‌خواهند نقش ترتیب نزول را در فهم سوره‌ها بشناسند.
• پژوهشگران سیره‌ی نبوی که به ارتباط رخدادهای دعوت و مضامین قرآنی توجه دارند.
• دانشجویان علوم قرآن که به مقایسه‌ی روش‌های تفسیری و ارزیابی گزارش‌های اسباب نزول علاقه‌مندند.

درباره محمد عابد جابری

محمد عابد جابری (Muhammad Abid Jabiri) (۱۹۳۶-۲۰۱۰)، فیلسوف، متفکر و روشنفکر برجسته‌ی مراکشی و از تأثیرگذارترین چهره‌های اندیشه‌ی معاصر عربی بود. او که در کودکی با فراگیری قرآن، ادبیات کلاسیک و دستور زبان عربی پایه‌های آشنایی با میراث فرهنگی خود را بنا نهاده بود، تحصیلات عالی‌اش را در دانشگاه محمد پنجم رباط پی گرفت و در سال ۱۹۷۰ مدرک دکترای فلسفه‌ی خود را با تمرکز بر اندیشه و فلسفه‌ی تاریخ ابن‌خلدون از همین دانشگاه دریافت کرد. جابری از اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰ تا زمان بازنشستگی، در دانشگاه محمد پنجم به تدریس فلسفه و اندیشه‌ی اسلامی اشتغال داشت و همزمان حضوری فعال در عرصه‌ی مطبوعات سیاسی و فرهنگی، از جمله همکاری مؤثر با روزنامه‌ی التحریر، از خود بر جای گذاشت.

محوری‌ترین پروژه‌ی فکری جابری، طرح «نقد عقل عربی» است که با هدف خوانشی علمی، انتقادی و آگاهانه از میراث فکری عربی‌اسلامی تدوین شد. او در این نظریه، تاریخ اندیشه و عقلانیت عربی را برآمده از تعامل و تقابل سه نظام معرفتی کلان می‌داند: نظام «بیان» (مبتنی بر ساختار زبانی عربی و متون دینی)، نظام «عرفان» (تأثیرپذیرفته از میراث غنوسی، هرمسی و سنت خسروانی ایرانی) و نظام «برهان» (استوار بر عقلانیت فلسفی یونانی). جابری در روش‌شناسی پژوهشی خود همواره بر ضرورت درک تاریخی مفاهیم در بستر زمانه‌ی متفکران تأکید داشت و معتقد بود فهم دقیق اندیشمندانی چون ابن‌خلدون نیازمند پرهیز از تحمیل مفاهیم مدرن بر معانی تاریخی آن‌هاست.

دستاوردهای این رویکرد انتقادی در مجموعه‌ی چهارجلدی «نقد عقل عربی» (شامل شکل‌گیری عقل عربی، ساختار عقل عربی، عقل سیاسی عربی و عقل اخلاقی عربی) صورت‌بندی شده است. افزون بر این، تألیفات مهم دیگری نظیر «ما و میراث فلسفی‌مان»، «عصبیت و دولت»، «سنت و مدرنیته»، «فهم قرآن حکیم»، «مقدمه‌ای بر معرفت‌شناسی» و پژوهش‌هایی درباره‌ی ابن‌رشد و فلسفه‌ی مغرب و اندلس در کارنامه‌ی او به ثبت رسیده است.

درباره محسن آرمین

محسن آرمین (متولد ۱۳۳۳)، فعال سیاسی اصلاح‌طلب و پژوهشگر حوزه‌ی اندیشه‌ی دینی و علوم قرآنی است. او دانش‌آموخته‌ی مهندسی الکترونیک از دانشگاه علم و صنعت است و بعدها تحصیلات تکمیلی خود را در رشته‌ی علوم قرآن و حدیث در دانشگاه تربیت مدرس دنبال کرد. آرمین از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران به شمار می‌رود و در سال‌های فعالیت این تشکل، مسئولیت‌هایی چون سخنگویی و عضویت در شورای مرکزی آن را بر عهده داشت.

او در دوره‌ی ششم مجلس شورای اسلامی به‌ عنوان نماینده‌ی مردم تهران، ری، شمیرانات و اسلامشهر انتخاب شد و در جایگاه نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی به فعالیت پرداخت. آرمین در سال‌های پس از مجلس ششم، مواضع سیاسی خود را در چارچوب جریان اصلاحات پی گرفت، در تشکل‌هایی چون جبهه‌ی اصلاحات ایران در جایگاه نایب‌رئیسی حضور یافت.

آرمین در کنار کنشگری سیاسی، به نگارش مقالات و کتاب‌های متعددی در زمینه‌ی تفکر سیاسی‌دینی و تفسیر قرآن پرداخته است. از آثار پژوهشی شاخص او می‌توان به مجموعه‌ی چندجلدی «جریان‌شناسی تفسیر قرآن کریم»، کتاب «حکومت اسلامی و حق حاکمیت مردم» و اثر تحلیلی «بازخوانی پرونده‌ی یک قتل» اشاره کرد که عموماً با رویکرد نقد تاریخی و روش‌شناختی در حوزه‌ی دین و سیاست تدوین شده‌اند.

بخشی از کتاب فهم قرآن حکیم (جلد اول)

«سورهٔ علق با عبارت «إِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» آغاز می‌شود. معنای این عبارت این است: قرائت را به تبرک و تیمن با ذکر "اسْمِ رَبِّکَ" آغاز کن و این بر طبق عادت عرب زمان نزول وحی است که سخن خود را به نام یکی از آلههٔ خود متبرک کرده می‌گفتند به اسم لات یا به اسم عزی...‌. در حدیث آمده است هنگامی که حضرت رسول متن پیمان‌نامهٔ صلح حدیبیه را به علی [ع] املا می‌کرد، فرمود: بنویس "بسم الله الرحمن الرحیم". نمایندهٔ قریش اعتراض کرده گفت: ما "بِسْمِ اللَّهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیٖمِ" نمی‌شناسیم. چیزی بنویس که ما آن را می‌شناسیم. بنویس "باسمک اللهم" یعنی به نام تو ای الله. این تعبیر در اسلام نیز پذیرفته شده و در قرآن به کار رفته بود، از جمله این آیهٔ "دَعْواهُمْ فیها سُبْحانَک اللَّهُمَّ" (یونس: ۱۰) و نیز "قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاء" (آل عمران: ۲۶). عرب این تعبیر را به کار می‌بُرد، زیرا الله را می‌شناخت و به او ایمان داشت، اما برای او شریکان و واسطه‌هایی از فرشتگان و کواکب و نجوم و بت‌ها قائل بود و آن‌ها را واسطه‌هایی می‌دانست که ایشان را به خداوند نزدیک، و شفاعت می‌کردند.»