کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) (تفسیر سوره‌های قرآن براساس ترتیب نزول) نوشته محمدعابد الجابری و ترجمه محسن آرمین، رابطه‌ی آیات قرآن با مسیر دعوت پیامبر در دوران مکی را بررسی می‌کند. پرسش محوری در آغاز این جلد، معنای فرمان آشکارساختن دعوت است: آیا این فرمان آغاز دعوت علنی بود یا دعوتی را که پیش‌تر آشکار شده بود به‌سوی مخاطبان تازه هدایت می‌کرد؟ نویسنده پاسخ خود را از کنار هم گذاشتن آیات، گزارش‌های سیره و شرایط مناسبات قبیله‌ای به دست می‌آورد. نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) ادامه‌ی بررسی محمدعابد الجابری درباره‌ی پیوند جریان نزول قرآن با سیره‌ی پیامبر است. این جلد سه مرحله‌ی چهارم، پنجم و ششم جریان نزول و دعوت در دوران مکی را دربرمی‌گیرد. مقدمه‌ی ارسالی پنج بخش دارد؛ از جمله «از دعوت مخفی تا دعوت علنی»، «پایداری در دعوت، مرحله‌ی جدیدی در تاریخ دعوت علنی» و «مقاطع سه‌گانه در مرحله‌ی پایداری». نویسنده سپس وارد مرحله‌ی چهارم با عنوان «پایداری در اجرای فرمان و تماس با قبایل» می‌شود. تفسیر سوره‌های حجر و انعام در متن ارسالی، نمونه‌هایی از شیوه‌ی بررسی او هستند. الجابری سوره‌ها را براساس ترتیب نزول مورد اعتماد خود می‌خواند و تغییر مخاطبان دعوت را در توضیح مضمون آیات دخالت می‌دهد. او میان سیاق خاص، یعنی ارتباط آیات متوالی، و سیاق عام، یعنی زمینه‌ی تاریخی نزول، تمایز می‌گذارد. این تمایز به نویسنده امکان می‌دهد عبارت‌هایی را که جدا از یکدیگر شرح داده شده‌اند دوباره در ارتباط با هم بررسی کند. مسئله‌ی اصلی، فهم نسبت میان فرمان‌های قرآنی و موقعیتی است که پیامبر و پیروانش در آن قرار داشته‌اند.
کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) گزارش‌های تفسیری و تاریخی را صرفاً نقل نمی‌کند؛ نویسنده سازگاری هریک را با مضمون آیات و مکی یا مدنی‌بودن سوره می‌سنجد. بررسی روایت‌های سبب نزول سوره‌ی حجر، نمونه‌ی مشخص این شیوه است. الجابری برخی گزارش‌ها را به‌دلیل ناسازگاری با سیاق یا محل نزول سوره نمی‌پذیرد. او درعین‌حال میان اعتبار تفسیری یک روایت و ارزش آن روایت برای شناخت فرهنگ راویان تفاوت می‌گذارد. متن همچنین نقش حمایت خویشاوندی، فشار بر بردگان و مسلمانان کم‌قدرت، مهاجرت به حبشه و تماس با قبایل را در مسیر دعوت توضیح می‌دهد. مناسبات اجتماعی در این بررسی پس‌زمینه‌ای کم‌اهمیت نیستند؛ نویسنده آن‌ها را بخشی از زمینه‌ی فهم خطاب قرآن می‌داند. بخش تفسیر سوره نیز متن آیات، توضیح معنای عبارت‌ها و شرح کلی را کنار هم قرار می‌دهد. خواننده از این طریق هم با برداشت پیشنهادی نویسنده آشنا می‌شود و هم دلیل فاصله‌گرفتن او از بعضی تفسیرهای نقل‌شده را دنبال می‌کند.

خلاصه کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

الجابری در کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) این نظر را مطرح کرده است که فرمان «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ» تنها به پایان دعوت پنهانی مربوط نیست. او شواهد تلاوت علنی قرآن و برخوردهای پیشین قریش را مبنای بازبینی این برداشت قرار می‌دهد. تفسیر پیشنهادی او، فرمان پایداری را ناظر به گسترش دعوت در میان قبایل خارج از مکه می‌داند. فشار قریش، محدودیت ارتباط با مسلمانان و امکان دیدار با قبایل در موسم‌های دینی، اجزای این توضیح هستند. نویسنده سپس مسیر تماس با قبایل، جست‌وجوی حمایت و گسترش اسلام در یثرب را ترسیم می‌کند. ایده‌ی اصلی این بررسی، ضرورت خواندن عبارت‌های قرآن در ارتباط با آیات پیرامونی و موقعیت تاریخی دعوت است؛ روایات سبب نزول نیز باید در پرتو همین ارتباط سنجیده شوند.

چرا باید کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) را بخوانیم؟

• خواننده با تفاوت سیاق متنی و تاریخی آشنا می‌شود و نقش هریک را در توضیح آیات دنبال می‌کند.
• بررسی روایت‌های سبب نزول، نمونه‌هایی مشخص از سنجش سازگاری گزارش‌ها با مضمون سوره ارائه می‌دهد.
• تفسیر براساس ترتیب نزول، امکان مطالعه‌ی ارتباط تغییر مخاطبان دعوت با مضمون خطاب قرآن را فراهم می‌کند.
• بحث مناسبات قبیله‌ای، زمینه‌ی اجتماعی حمایت از پیامبر و مخالفت با دعوت را روشن‌تر می‌سازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• پژوهشگران مطالعات قرآنی که به ارتباط تفسیر و سیره‌ی پیامبر علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند مبانی تفسیر براساس ترتیب نزول را بشناسند.
• علاقه‌مندان به تاریخ دعوت در دوران مکی و مناسبات قبایل.
• دانشجویانی که به بررسی انتقادی روایت‌های سبب نزول نیاز دارند.

بخشی از کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

«سوره‌ای که در این بخش میهمان آن بودیم با ذکر رخدادهایی آغاز می‌شود. ابتدا می‌گوید بسیاری از مردان قریش یا به دلیل این‌که به دعوت قانع شده‌اند و یا به انگیزهٔ این‌که در صورت پیروزی دعوت از منافع آن بهره‌مند شوند، آرزو می‌کنند ای کاش اسلام می‌آوردند. برخی از ایشان نیز تحت تأثیر اخلاق متعالی و منش و شرافت آن حضرت باطناً به وی تمایل داشتند و آرزو می‌کردند ای کاش مسلمان می شدند. اما آنان جملگی در تردید به سر می‌برند و توان تصمیم‌گرفتن ندارند، زیرا انتخاب اولیهٔ ایشان برای ایستادگی و رویارویی با دعوت محمدیْ آنان را در زندانی قرار داده است که رهایی از آن دشوار است. آنان با بزرگان قریش هم‌پیمان شده‌اند و از پیش تصمیم به همراهی با قریش گرفته‌اند. همچنین آنان و یارانشان از پیش‌تر به این مسئله به‌عنوان مسئلهٔ هویت نگریسته‌اند، زیرا عبادت بت‌ها آیین پدران و اجدادشان است و ترک عبادت بت‌ها و پذیرش اسلام به معنی محکوم‌کردن پدران و اجدادشان و در نتیجه به معنای مواجهه با رهبران قریش و نابخردانی است که به محض اسلام‌آوردن یکی از دشمنان دعوت محمدی یکپارچه بر او هجوم برده و تحت فشارهای مادی و معنوی قرارش می‌دهند و می‌کوشند او را به دین آبا و اجدادی خود بازگردانند.»