کتاب سیاهکل

کتاب سیاهکل (نوزدهم بهمن هزار و سیصد و چهل و نه) نوشته محمد رضایی راد، نمایش‌نامه‌ای است که یک دیدار عاشقانه را در شبی پراضطراب در حاشیه‌ی جنگل‌های سیاهکل دنبال می‌کند، اما خیلی زود از یک قرار خصوصی فراتر می‌رود و به برخوردی میان عشق، تاریخ، حافظه و زمان بدل می‌شود. گفت‌وگوهای مهتاب و امیر، همراه با اشاره‌های مداوم به رخدادی که در اطراف‌شان در جریان است، فضایی می‌سازد که در آن واقعیت، خیال و امکان مدام روی هم می‌افتند. نشر بیدگل این نمایش‌نامه را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سیاهکل

کتاب سیاهکل نوشته‌ی محمد رضایی راد، نمایش‌نامه‌ای است که رخدادهایش در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ و در عمارتی اربابی در مسیر سیاهکل به دیلمان می‌گذرد. در مرکز اثر، مهتاب و امیر قرار دارند؛ دو جوان از دو خانواده‌ی صاحب‌نفوذ که قرار است شبی را دور از چشم دیگران کنار هم بگذرانند. اما آنچه در ظاهر یک دیدار عاشقانه است، از همان آغاز با نشانه‌های اضطراب، تأخیر، صدای تیر، حضور نیروهای نظامی و حس ناآشنایی در فضا درهم می‌آمیزد. رضایی راد از همان صحنه‌های نخست روشن می‌کند که قرار نیست با بازسازی مستقیم یک واقعه‌ی تاریخی روبه‌رو باشیم، بلکه با نمایشی طرفیم که تاریخ را از زاویه‌ی امکان، خاطره و دگرگونی می‌سنجد.

کتاب سیاهکل فقط بر یک خط روایی تکیه ندارد. گفت‌وگوهای طولانی و پرتنش مهتاب و امیر، حضور شخصیت‌هایی مثل توره‌داوود و رعناجان، استفاده از گویش گیلکی، ارجاع به عهد عتیق و ترانه‌های پینک‌فلوید، همگی فضایی می‌سازند که هم زمینی است و هم وهم‌آلود. در این فضا، زمان فقط یک پس‌زمینه نیست؛ خودش به مسئله‌ی اصلی بدل می‌شود. ایده‌ی «زمان امکانی» که در حرف‌های مهتاب شکل می‌گیرد، به نمایش اجازه می‌دهد رابطه‌ی میان عشق، تاریخ و نرسیدن را به‌ شکل دیگری ببیند.

محمد رضایی راد در عین‌ حال به این نکته هم می‌پردازد که رخدادهای بزرگ تاریخی فقط در مرکز ماجرا اتفاق نمی‌افتند؛ گاهی کسانی در حاشیه‌ی آن‌ها ایستاده‌اند که زندگی‌شان تا سال‌ها زیر فشار همان لحظه تغییر می‌کند. همین پیوند میان امر شخصی و امر تاریخی، حال‌وهوای کتاب را متمایز و چندوجهی کرده است.

خلاصه نمایشنامه سیاهکل

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

مهتاب در عمارت خانوادگی‌شان منتظر رسیدن امیر است؛ جوانی که قرار بوده از جاده‌ی جنگلی خود را به او برساند. اما هر چه شب جلوتر می‌رود، این رسیدن دشوارتر و عجیب‌تر می‌شود. فاصله‌ی میان آن دو فقط فاصله‌ی مکانی نیست؛ انگار زمان هم میان‌شان شکاف برداشته است. در اطراف‌شان صدای تیراندازی، رفت‌وآمد آدم‌های مشکوک، حضور شکارچیان و نشانه‌های یک رخداد بزرگ تاریخی دیده می‌شود. 

کتاب سیاهکل از دل این انتظار و نرسیدن، رابطه‌ی دو شخصیت را با گذشته، با رؤیاهای سیاسی و با نیرویی بررسی می‌کند که می‌تواند مسیر زندگی را از حاشیه‌ی یک واقعه برای همیشه عوض کند.

چرا باید کتاب سیاهکل را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب سیاهکل را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب یک رخداد تاریخی را از مسیر یک دیدار ناتمام و پرتنش بازسازی می‌کند، نه از راه روایت مستقیم و خطی.
• نمایش‌نامه نشان می‌دهد چگونه عشق، ترس، حافظه و سیاست می‌توانند در یک شب و یک مکان به هم گره بخورند.
• خواننده با ایده‌ی «زمان امکانی» روبه‌رو می‌شود؛ مفهومی که در دل گفت‌وگوها شکل می‌گیرد و فهم ماجرا را پیچیده‌تر می‌کند.
• حضور گویش محلی، ترانه‌ها و ارجاع‌های مذهبی و تاریخی، فضای اثر را از یک گفت‌وگوی ساده فراتر می‌برد.

خواندن کتاب سیاهکل را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب سیاهکل به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نمایش‌نامه‌هایی که تاریخ را از زاویه‌ی روابط انسانی و عاطفی بررسی می‌کنند.
• خوانندگانی که به فضاهای وهم‌آلود، جنگلی و پرتعلیق در آثار نمایشی علاقه دارند.
• کسانی که دوست دارند در یک متن نمایشی با پیوند میان زمان، حافظه و رخداد سیاسی روبه‌رو شوند.
• مخاطبانی که از گفت‌وگوهای طولانی و شخصیت‌محور لذت می‌برند.
• علاقه‌مندان به آثاری که در آن‌ها زبان محلی، ارجاع‌های فرهنگی و فضای تاریخی درهم تنیده شده است.

درباره محمد رضایی راد

محمد رضایی راد (متولد ۱۳۴۵)، نمایش‌نامه‌نویس، کارگردان تئاتر، فیلم‌نامه‌نویس، پژوهشگر و مدرس دانشگاه است. بخش عمده‌ی کارنامه‌ی هنری او به نگارش و کارگردانی آثار نمایشی اختصاص دارد که بسیاری از آن‌ها در تالارهایی چون تئاتر شهر و تئاتر مستقل تهران به روی صحنه رفته‌اند. از نمایش‌نامه‌های شناخته‌شده‌ی او می‌توان به «فرشته‌ی تاریخ»، «فعل»، «رقصی چنین»، «گزارش خواب»، «صدای آهسته» و «بر اساس دوشس ملفی» (با همکاری نغمه ثمینی) اشاره کرد. او در حوزه‌ی سینما نیز با نگارش فیلم‌نامه‌هایی چون «کودک و سرباز» شناخته می‌شود؛ اثری که افتخاراتی از جمله بالن نقره‌ای جشنواره‌ی سه قاره‌ی نانت فرانسه را کسب کرد و جوایزی را از جشنواره‌ی فیلم فجر، جشن خانه‌ی سینما و آسیا پاسیفیک برای او در پی داشت.

رضایی‌ راد علاوه‌بر تولید آثار دراماتیک، در زمینه‌ی پژوهش‌های نظری، تاریخ تئاتر و ادبیات داستانی نیز فعالیت مستمر داشته است. از کتاب‌های پژوهشی او می‌توان به «انتقام دیونوسوس: خوانشی دولت‌شهری از تراژدی و کمدی یونانی»، «مبانی اندیشه‌ی سیاسی در خرد مزدایی» و «نشانه‌شناسی سانسور و سکوت سخن» اشاره کرد؛ همچنین رمان «حفره» از آثار داستانی تألیفی اوست.

بخشی از کتاب سیاهکل

«مهتاب: نگفتی کسی تو زندگیت هست یا نه؟
امیر: کی؟
مهتاب: چه می‌دونم... گرل فرندی، همنشینی، معشوقه‌ای... حالا هرکی؟
امیر: اگه بود اون‌وقت چرا هنوز دارم با تو حرف می‌زنم؟ اون‌وقت الان اینجا چی‌کار می‌کنم؟
مهتاب: الان داری چی‌کار می‌کنی؟
امیر: الان دارم راه می‌رم تو جادۀ سیاهکل به دیلمان. درست بیست‌ سال از اون شب که هرگز رخ نداد گذشته، از پس انقلاب و جنگی که ما اون شب هیچ ازش نمی‌دونستیم. جاده خلوت و مه‌آلوده و باد سردی از دامنه‌های سماموس می‌وزه. حق با توئه. واقعاً راه اون‌قدری طولانی نیست که اون شب بود. فکر کن کی رو می‌بینم توی جاده.
مهتاب: کی؟

توره‌داوود می‌آید درحالی‌که گوسفندانی خیالی را هی می‌کند.

توره‌داوود: "اینک تو زیبایی ای محبوبۀ من، تو زیبایی..."
مهتاب: هنوز زنده‌ست یعنی؟
امیر: من هم تعجب کردم. اما خودش بود، توره‌داوود.
توره‌داوود: داوود، سالار مغنیان.
مهتاب: باورم نمی‌شه هنوز زنده باشه.
امیر: گفت چون هنوز به محبوبش نرسیده.
توره‌داوود: "در به روی محبوب خویش گشودم. اما محبوبم روی گردانیده و رفته بود. با رفتن او جان از تنم به در رفت. او را جست‌وجو کردم و نیافتم. او را خواندم و جوابم نداد."
امیر: داشت رمۀ خیالیش رو به‌سمت بلندی‌های سماموس هی می‌کرد.
توره‌داوود: هی... هی...هی...»