کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون، شرحی بر دو نگرش آنتونن آرتو است که چندین صاحب‌نظر و آرتوشناس آن‌ها را گردآوری کرده‌اند و نشر مرکز با ترجمه جلال ستاری منتشر کرده است. این اثر دو بخش آغازین از کتاب «تئاتر و همزادش» را در کنار شرح‌ها و تفسیرهایی از آرتوشناسانی همچون اودت ویرمو و ژرار دوروزوا می‌آورد تا فهم اندیشه‌ی دشوار و پرتنش آرتو ممکن‌تر شود. محور اصلی کتاب، نسبت فرهنگ و زندگی و نیز سنجش تئاتر با طاعون است؛ جایی که تئاتر نه سرگرمی، بلکه نیرویی آشوب‌زا و افشاگر تصویر می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون از مسیری به آنتونن آرتو نزدیک می‌شود که فقط نقل متن نیست، بلکه توضیح و گشودن لایه‌های فکری اوست. جلال ستاری توضیح داده که دشواری نوشته‌های آرتو به دستگاه فکری خاص او، واژه‌سازی‌هایش و پیوند اندیشه‌اش با تجربه‌های زیسته‌اش مربوط است. به همین دلیل، این کتاب ترجمه‌ی دو مقاله‌ی «تئاتر و فرهنگ» و «تئاتر و طاعون» را در کنار شرح‌هایی از اودت ویرمو و ژرار دوروزوا قرار داده تا خواننده بتواند مسیر استدلال‌ها، تصویرها و اصطلاحات آرتو را روشن‌تر دنبال کند.

این کتاب فضایی می‌سازد که در آن تئاتر از محدوده‌ی نمایش‌نامه و صحنه فراتر می‌رود و به مسئله‌ای درباره‌ی فرهنگ، بدن، زبان، بحران و زندگی بدل می‌شود. آرتو در این نوشته‌ها با فرهنگی درگیر است که از زندگی جدا شده و در متن‌ها، نظام‌های فکری و صورت‌های تثبیت‌شده متوقف مانده است. در برابر، او از تئاتری حرف می‌زند که با حرکت، ژست، صدا، فریاد و حضور جسمانی کار می‌کند و می‌خواهد لایه‌های پنهان انسان را آشکار کند. قیاس مشهور تئاتر و طاعون نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند: هر دو نظم عادی را برهم می‌زنند، نیروهای سرکوب‌شده را بیرون می‌کشند و انسان را با حقیقتی بی‌پرده‌تر روبه‌رو می‌کنند.

کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون فقط مجموعه‌ای از مقاله‌های نظری نیست، بلکه میدان برخورد چند نگاه است. متن‌های تفسیری اودت ویرمو و ژرار دوروزوا نشان می‌دهند که آرتو چگونه از یک‌سو به ویران‌کردن تصور رایج از تئاتر می‌اندیشد و از سوی دیگر در پی ساختن معنایی تازه از آن است. در این میان، موضوع‌هایی مثل قساوت، متافیزیک، نسبت جسم و روح، نقد فرهنگ مکتوب غربی و اهمیت کارگردانی و اجرا، پیوسته به هم گره می‌خورند.

خلاصه کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون دو مقاله‌ی اصلی از آنتونن آرتو را همراه با شرح‌هایی توضیحی گرد آورده است. در مقاله‌ی «تئاتر و فرهنگ»، آرتو از شکاف میان زندگی و فرهنگ سخن می‌گوید و با فرهنگی مخالفت می‌کند که در متن، کتاب و صورت‌های ثابت محبوس شده است. او فرهنگی را می‌جوید که نیرویی زنده و درگیر با تجربه‌ی انسانی داشته باشد.

در مقاله‌ی «تئاتر و طاعون»، آرتو تئاتر را با بیماری طاعون می‌سنجد؛ نه از جهت ویرانی صرف، بلکه از این نظر که هر دو می‌توانند نظم عادی را فروبریزند و آنچه را پنهان مانده آشکار کنند. شرح‌های همراه کتاب نیز مسیر فهم این ایده‌ها را روشن‌تر می‌کنند و نشان می‌دهند که چرا برای آرتو تئاتر به بدن، بحران، قساوت و افشای حقیقت پیوند می‌خورد.

چرا باید کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب مدخلی روشن‌تر برای ورود به اندیشه‌ی دشوار آنتونن آرتو فراهم می‌کند، چون متن‌های اصلی را در کنار شرح و تفسیر آورده است.
• این کتاب نسبت فرهنگ و زندگی را از زاویه‌ای تنش‌آلود بررسی می‌کند و نشان می‌دهد آرتو چرا با فرهنگِ جداافتاده از تجربه‌ی زنده مسئله دارد.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند معنای قساوت، متافیزیک و نقش بدن و ژست در تئاتر آرتو را دقیق‌تر دنبال کند.
• این اثر کمک می‌کند قیاس تئاتر و طاعون فقط یک تصویر تکان‌دهنده دیده نشود و لایه‌های فکری آن بهتر فهمیده شود.
• این کتاب برای شناخت نقد آرتو به متن‌محوری و دفاع او از اجرا، صدا، حرکت و حضور صحنه‌ای منبعی متمرکز است.
• وجود دو نگاه تفسیری در کنار نوشته‌های آرتو امکان مقایسه و فهم مرحله‌به‌مرحله‌ی ایده‌های او را بیشتر می‌کند.

خواندن کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تئاتر که می‌خواهند با یکی از بحث‌برانگیزترین نگاه‌ها درباره‌ی صحنه و اجرا آشنا شوند.
• دانشجویان و پژوهشگران هنر، ادبیات و فلسفه که درباره‌ی نسبت فرهنگ، بدن، زبان و نمایش پرسش دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند اندیشه‌ی آنتونن آرتو را نه‌فقط از راه نقل‌قول، بلکه در متن و تفسیر دنبال کنند.
• کسانی که به نوشته‌های فشرده و مفهومی درباره‌ی بحران، آشوب، نظم اجتماعی و افشای نیروهای پنهان علاقه دارند.
• مخاطبانی که از کتاب‌های تأمل‌برانگیز درباره‌ی معنای تئاتر و کارکرد آن در زندگی جمعی استقبال می‌کنند.

درباره آنتونن آرتو

آنتونن آرتو (Antonin Artaud) (۱۸۹۶-۱۹۴۸) شاعر، نمایش‌نامه‌نویس، بازیگر، کارگردان و نظریه‌پرداز آوانگارد اهل فرانسه بود. او با رد ساختارهای سنتی و متن‌محور تئاتر غربی، خواهان بازگشت هنرهای نمایشی به ریشه‌های آیینی، جادویی و تأثیرات عمیق حسی بر مخاطب شد. آرتو بیش از هر چیز به دلیل مفهوم‌پردازی و بنیان‌گذاری نظریه‌ی تئاتر قساوت و نگارش کتاب «تئاتر و همزادش» به عنوان یکی از جریان‌سازترین چهره‌های درام‌شناسی قرن بیستم شناخته می‌شود.

حیات حرفه‌ای و شخصی آرتو با نوآوری‌های رادیکال و در عین حال ابتلا به بیماری‌های روحی و بستری‌شدن‌های طولانی‌مدت همراه بود. او علاوه‌بر تئاتر، در عرصه‌ی سینما نیز فعال بود؛ از جمله بازی در فیلم‌هایی چون «مصائب ژاندارک» و «ناپلئون» و همچنین نگارش فیلم‌نامه‌ی «صدف و کشیش» به عنوان نخستین اثر سینمایی سوررئالیستی.

درباره جلال ستاری

جلال ستاری (۱۴۰۰-۱۳۱۰) نویسنده، پژوهشگر، اسطوره‌شناس و مترجم بود. او پس از اخذ دیپلم ادبی از دارالفنون، برای تحصیل به سوئیس رفت و در رشته‌ی روان‌شناسی تحت نظر اساتیدی چون ژان پیاژه تحصیل کرد. ستاری با بهره‌گیری از دیدگاه‌های روان‌شناسی جمعی و نظریات یونگ، محور اصلی پژوهش‌های خود را بر بررسی اسطوره‌ها، کهن‌الگوها و فرهنگ متمرکز ساخت. او پس از بازگشت به ایران در سازمان برنامه و بودجه و وزارت فرهنگ و هنر به فعالیت‌های مدیریتی و برنامه‌ریزی فرهنگی پرداخت.

کارنامه‌ی ستاری شامل بیش از ۱۰۰ عنوان کتاب تألیفی و ترجمه در حوزه‌های اسطوره‌شناسی، تئاتر و نقد فرهنگی است. از شاخص‌ترین آثار تألیفی او می‌توان به «افسون شهرزاد»، «بازتاب اسطوره در بوف کور»، «سیمای زن در فرهنگ ایران»، «تراژدی و انسان»، «جهان‌نگری» و «آیین و اسطوره در تئاتر» اشاره کرد. او همچنین آثاری چون «آخرین مصاحبه با سارتر» و «شرق در ادبیات فرانسه» را به فارسی برگرداند. ستاری در سال ۲۰۰۵ موفق به دریافت نشان شوالیه‌ی هنر و ادب فرانسه شد.

بخشی از کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

«تا زندگی بوده است، هیچگاه بدین اندازه از تمدن و فرهنگ، سخن نگفته‌اند؛ و (شگفت آنکه) میان فروپاشی همه جانبهٔ زندگی که اینک موجب نومیدی است و دلمشغولی فرهنگی که هرگز با زندگی همگاه نبوده است بلکه برای فرمان راندن بر زندگی و سامان دادنش ساخته و پرداخته شده است، توازی غریبی وجود دارد.

پیش از آنکه به فرهنگ بپردازم، ملاحظه می‌کنم که جهان گرسنه است و نگران فرهنگ نیست و کاری تصنعی است که بخواهیم اندیشه‌هایی را که فقط به مسئلهٔ گرسنگی معطوف‌اند به سوی فرهنگ بچرخانیم.

به نظر من آنچه بیش از هر چیز فوریت دارد، صیانتِ فرهنگی که موجودیتش، هرگز انسانی را از هم و غم بهتر زیستن و گرسنه نماندن، نرهانیده است نیست، بلکه استخراج و استنباط معانی و اندیشه‌هایی از چیزی به نام فرهنگ است که نیروی پرتوانشان برابر با نیروی (توفندهٔ) گرسنگی باشد.

ما خاصه به زندگی کردن و باور داشتن چیزی که ما را زنده نگاه می‌دارد و به ما زندگی می‌بخشد، نیاز داریم و نباید آنچه را که از باطن اسرارآمیزمان می‌تراود، همواره با نگرانی و دلمشغولی نتراشیده و زمختِ فرودادن و گوارش، مربوط کنیم.

می‌خواهم بگویم که اگر بیدرنگ خوردن برای همهٔ ما اهمیت دارد، آنچه بیشتر حائز اهمیت است اینست که نیروی گرسنه بودن‌مان را منحصراً با دلمشغولی بیدرنگ خوردن، هدر ندهیم.»