کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون شرحی بر دو نگرش آنتونن آرتو است که با ترجمه جلال ستاری و به‌کوشش گروه نویسندگان فراهم شده و نشر مرکز آن را منتشر کرده است. این اثر دو بخش آغازین از تئاتر و همزادش را در کنار شرح‌ها و تفسیرهایی از اودت ویرمو و ژرار دوروزوا می‌آورد تا فهم اندیشه‌ی دشوار و پرتنش آرتو ممکن‌تر شود. محور اصلی کتاب، نسبت فرهنگ و زندگی و نیز سنجش تئاتر با طاعون است؛ جایی که تئاتر نه سرگرمی، بلکه نیرویی آشوب‌زا و افشاگر تصویر می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون به آنتونن آرتو از مسیری نزدیک می‌شود که فقط نقل متن نیست، بلکه توضیح و گشودن لایه‌های فکری اوست. جلال ستاری در پیش‌گفتار توضیح داده است که دشواری نوشته‌های آرتو فقط از پیچیدگی بیان یا فراوانی استعاره‌ها نمی‌آید، بلکه به دستگاه فکری خاص او، واژه‌سازی‌هایش و پیوند اندیشه‌اش با تجربه‌های زیسته‌اش مربوط است. به همین دلیل، این کتاب ترجمه‌ی دو مقاله‌ی فرهنگ و تئاتر بسان طاعون را در کنار شرح‌هایی از اودت ویرمو و ژرار دوروزوا قرار داده است تا خواننده با متن آرتو تنها نماند و بتواند مسیر استدلال‌ها، تصویرها و اصطلاحات او را روشن‌تر دنبال کند.
کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون فضایی می‌سازد که در آن تئاتر از محدوده‌ی نمایشنامه و صحنه فراتر می‌رود و به مسئله‌ای درباره‌ی فرهنگ، بدن، زبان، بحران و زندگی بدل می‌شود. آرتو در این نوشته‌ها با فرهنگی درگیر است که از زندگی جدا شده و در متن‌ها، نظام‌های فکری و صورت‌های تثبیت‌شده متوقف مانده است. در برابر، او از تئاتری حرف می‌زند که با حرکت، ژست، صدا، فریاد و حضور جسمانی کار می‌کند و می‌خواهد لایه‌های پنهان انسان را آشکار کند. قیاس مشهور تئاتر و طاعون نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند: هر دو نظم عادی را برهم می‌زنند، نیروهای سرکوب‌شده را بیرون می‌کشند و انسان را با حقیقتی بی‌پرده‌تر روبه‌رو می‌کنند.
کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون فقط مجموعه‌ای از مقاله‌های نظری نیست، بلکه میدان برخورد چند نگاه است. متن‌های تفسیری ویرمو و دوروزوا نشان می‌دهند که آرتو چگونه از یک‌سو به ویران‌کردن تصور رایج از تئاتر می‌اندیشد و از سوی دیگر در پی ساختن معنایی تازه از آن است. در این میان، موضوع‌هایی مثل قساوت، متافیزیک، نسبت جسم و روح، نقد فرهنگ مکتوب غربی و اهمیت کارگردانی و اجرا، پیوسته به هم گره می‌خورند. حاصل، کتابی است که بیش از آنکه پاسخ‌های آماده بدهد، پرسش‌هایی جدی درباره‌ی هنر و زندگی پیش می‌کشد و ذهن را وارد ناحیه‌ای ناآرام و پرفشار می‌کند.

خلاصه کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون دو مقاله‌ی اصلی از آنتونن آرتو را همراه با شرح‌هایی توضیحی گرد آورده است. در مقاله‌ی فرهنگ، آرتو از شکاف میان زندگی و فرهنگ سخن می‌گوید و با فرهنگی مخالفت می‌کند که در متن، کتاب و صورت‌های ثابت محبوس شده است. او فرهنگی را می‌جوید که نیرویی زنده و درگیر با تجربه‌ی انسانی داشته باشد.
در مقاله‌ی تئاتر و طاعون، آرتو تئاتر را با بیماری طاعون می‌سنجد؛ نه از جهت ویرانی صرف، بلکه از این نظر که هر دو می‌توانند نظم عادی را فروبریزند و آنچه را پنهان مانده آشکار کنند. شرح‌های همراه کتاب نیز مسیر فهم این ایده‌ها را روشن‌تر می‌کنند و نشان می‌دهند که چرا برای آرتو تئاتر به بدن، بحران، قساوت و افشای حقیقت پیوند می‌خورد.

چرا باید کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب مدخلی روشن‌تر برای ورود به اندیشه‌ی دشوار آنتونن آرتو فراهم می‌کند، چون متن‌های اصلی را کنار شرح و تفسیر آورده است.
• این کتاب نسبت فرهنگ و زندگی را از زاویه‌ای تنش‌آلود بررسی می‌کند و نشان می‌دهد آرتو چرا با فرهنگِ جداافتاده از تجربه‌ی زنده مسئله دارد.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند معنای قساوت، متافیزیک و نقش بدن و ژست در تئاتر آرتو را دقیق‌تر دنبال کند.
• این اثر کمک می‌کند قیاس تئاتر و طاعون فقط یک تصویر تکان‌دهنده دیده نشود و لایه‌های فکری آن بهتر فهمیده شود.
• این کتاب برای شناخت نقد آرتو به متن‌محوری و دفاع او از اجرا، صدا، حرکت و حضور صحنه‌ای منبعی متمرکز است.
• وجود دو نگاه تفسیری در کنار نوشته‌های آرتو امکان مقایسه و فهم مرحله‌به‌مرحله‌ی ایده‌های او را بیشتر می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تئاتر که می‌خواهند با یکی از بحث‌برانگیزترین نگاه‌ها درباره‌ی صحنه و اجرا آشنا شوند.
• دانشجویان و پژوهشگران هنر، ادبیات و فلسفه که درباره‌ی نسبت فرهنگ، بدن، زبان و نمایش پرسش دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند اندیشه‌ی آنتونن آرتو را نه فقط از راه نقل‌قول، بلکه در متن و تفسیر دنبال کنند.
• کسانی که به نوشته‌های فشرده و مفهومی درباره‌ی بحران، آشوب، نظم اجتماعی و افشای نیروهای پنهان علاقه دارند.
• مخاطبانی که از کتاب‌های تأمل‌برانگیز درباره‌ی معنای تئاتر و کارکرد آن در زندگی جمعی استقبال می‌کنند.

بخشی از کتاب فرهنگ‌، تئاتر و طاعون

«اگر نشانه‌ی دوران‌مان، آشفتگی‌ است، من پایه‌ی این آشفتگی را گسیختگی میان چیزها و سخن‌ها، میان معانی و نشانه‌هایی که نمایشگر آن معانی‌اند، می‌دانم.
بیگمان از لحاظ نظام‌های فکری، کمبودی نداریم؛ شمار آن دستگاه‌ها و تضادهایشان، خصیصه‌ی فرهنگ کهن اروپایی و فرانسوی است، امّا آیا هرگز دیده‌ایم که این نظام‌های فکری، جایی در زندگی، در زندگی‌مان، تأثیر کرده باشند؟
نمی‌گویم که نظام‌های فلسفی، چیزهایی هستند که باید بیدرنگ و مستقیماً کاربرد داشته باشند، امّا از دو حال خارج نیست:
یا این نظام‌های فکری در ما ریشه بسته‌اند و با آنها چنان درآمیخته و عجین شده‌ایم که رگِ حیات ما محسوب می‌شوند و در این صورت، دیگر کتاب‌ها چه اهمیتی دارند؟ یا اینکه در ما نشت نکرده‌اند و در این صورت، در خورِ آن نیستند که ما را زنده نگاه دارند و بنابراین نابودی‌شان چه اهمیتی دارد؟
باید بر این معنای فرهنگ کوشا و پویا که در ما بسان اندامی نو و نوعی تجدید نیرو و کارمایه و سرزندگی است، تأکید ورزید. بر این اساس، تمدن، فرهنگی است که به کارمان می‌آید و مدیر و مدبّر اعمال‌مان حتی ظریف‌ترین آنهاست، و روحی است که در چیزها حضور دارد و بنابراین جدا کردن تمدن از فرهنگ، کاری تصنعی است و آنها دو واژه برای بیان عملی واحدند.»