کتاب عکاسی باطنی

کتاب عکاسی باطنی نوشته‌ی محمدرضا طهماسب پور مجموعه‌ای از پژوهش‌ها و مقاله‌های او درباره‌ی تاریخ عکاسی ایران در دوران قاجار است که نشر خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است. نویسنده که سال‌ها در آرشیوها، آلبوم‌خانه‌ها و کتابخانه‌های مختلف به جست‌وجوی اسناد و عکس‌های قدیمی پرداخته است در این اثر کوشیده بخشی از یافته‌های خود را یک‌جا در اختیار علاقه‌مندان قرار دهد. عنوان فرعی کتاب (سرآغاز عکاسی با پرتو ایکس در ایران دوران قاجار) نشان می‌دهد که نقطه‌ی شروع کتاب، ورود عکاسی علمی و به‌ویژه عکاسی با پرتو ایکس به ایران است، اما ساختار کتاب فقط به این موضوع محدود نمی‌ماند و مقاله‌هایی درباره‌ی عکاسی قاجار، نخستین داگروتیپ‌های ایرانی، رساله‌های ناشناخته درباره‌ی عکاسی، تحول عکاسی چهره و فتومونتاژ در ایران را هم دربرمی‌گیرد. در پیش‌گفتار، نویسنده ضمن مرور کوتاهی بر گسترش عکاسی در ایران ناصری، از گشایش عکاسخانه‌ی سلطنتی، آموزش عکاسی در دارالفنون، سفرهای عکاسان درباری به ولایات و شکل‌گیری بایگانی‌های تصویری سخن گفته است و سپس توضیح داده که مقاله‌های این کتاب پیش‌تر در نشریه‌های تخصصی عکاسی منتشر شده و اکنون با بازنگری و افزودن نکات تازه در قالب یک کتاب الکترونیکی در دسترس قرار گرفته است. عکاسی باطنی بیش از آنکه به جنبه‌های فنی عکاسی بپردازد، به دنبال بازسازی مسیر تاریخی و فرهنگی این رسانه در ایران قاجار است؛ مسیری که از کنج آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان تا خاطرات رجال، روزنامه‌ها و رساله‌های خطی دنبال شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عکاسی باطنی

کتاب عکاسی باطنی با تمرکز بر دوره‌ی قاجار، تاریخ عکاسی ایران را از زاویه‌ی اسناد، خاطرات، روزنامه‌ها و آلبوم‌های تصویری دنبال کرده است و نشان می‌دهد که چگونه یک پدیده‌ی مدرن سده‌ی نوزدهم در دربار ناصری و سپس در شهرهای مختلف ایران جا افتاد. محمدرضا طهماسب پور در پیش‌گفتار، تصویری فشرده از این روند ارائه کرده است: از گشایش عکاسخانه‌ی سلطنتی در کاخ گلستان و آموزش عکاسی در دارالفنون تا اعزام عکاسان درباری به ولایات، ترجمه و نگارش کتاب‌های فنی عکاسی، علاقه‌ی شاهزادگان و رجال به عکاسی و شکل‌گیری بایگانی‌های تصویری در دستگاه‌های نظامی و اداری. او تأکید کرده است که بخش مهمی از تاریخ عکاسی ایران هنوز بر پایه‌ی عکس‌ها، اسناد و دست‌نوشته‌های پراکنده در آرشیوها در حال بازسازی است و هر سند تازه می‌تواند بخشی از این روایت را روشن‌تر کند. در همین چارچوب، کتاب عکاسی باطنی مقاله‌هایی را که طی سال‌ها در نشریه‌های تخصصی منتشر شده بوده با ویرایش تازه و افزودن یافته‌های جدید گرد آورده است تا دسترسی به آن‌ها آسان‌تر شود. کتاب عکاسی باطنی از چند مقاله‌ی مستقل تشکیل شده که هرکدام به گوشه‌ای از تاریخ عکاسی قاجار می‌پردازد. در فهرست کتاب، پس از پیش‌گفتار، متن اصلی با مقاله‌ی «عکاسی باطنی (سرآغاز عکاسی با پرتو ایکس در ایران دوران قاجار)» آغاز می‌شود و سپس بخش‌هایی مانند «بلوک‌ویل، عکاس نبرد مرو»، «کشف نخستین داگروتیپ از تصویر یک ایرانی»، «دو رساله تازه‌یافته درباره‌ی عکاسی دوران قاجار»، «درآمدی بر پیدایش و روند دگرگونی عکاسی چهره در ایران» و «درآمدی بر پیدایش فتومونتاژ در سرآغاز عکاسی در ایران» آمده است. در مقاله‌ی نخست، نویسنده با رجوع به روزنامه‌ها، خاطرات رجال، سفرنامه‌ها و آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان، مسیر آشنایی ایرانیان با پرتو ایکس را از خبر کشف رونتگن تا ورود دستگاه‌های عکاسی با پرتو ایکس به تهران و اصفهان دنبال کرده است. در مقاله‌ی مربوط به بلوک‌ویل، سرگذشت عکاس فرانسوی‌ای روایت شده که به‌عنوان عکاس نظامی همراه سپاه ایران به نبرد مرو رفت و در جریان شکست سپاه به اسارت ترکمن‌ها درآمد. دیگر مقاله‌ها نیز با تکیه بر اسناد و تصاویر، به کشف داگروتیپ‌های اولیه، رساله‌های خطی ناشناخته درباره‌ی عکاسی و تحول عکاسی چهره و فتومونتاژ در ایران قاجار پرداخته‌اند.

خلاصه کتاب عکاسی باطنی

مقاله‌ی محوری کتاب عکاسی باطنی به سرگذشت ورود پرتو ایکس و عکاسی با این پرتو به ایران قاجار اختصاص دارد. نویسنده از کشف اتفاقی پرتو ایکس توسط کنراد رونتگن در ۱۸۹۵ آغاز کرده است؛ جایی که این فیزیک‌دان آلمانی هنگام آزمایش پرتوهای کاتدی متوجه تأثیر پرتو ناشناخته‌ای بر صفحه‌ی عکاسی شد و آن را پرتو ایکس نامید. متن سپس نشان می‌دهد که چگونه خبر این کشف از طریق روزنامه‌های فرانسوی و دیگر مطبوعات اروپایی به ایران رسید و در روزنامه‌های دوران ناصری بازتاب پیدا کرد. محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه با خواندن مقاله‌ای فرانسوی درباره‌ی پرتو ایکس، از امکان تشخیص بیماری‌های درونی با این روش شگفت‌زده شد و در خاطرات دستیارش سلطان احمد دولتشاهی، ماجرای شوق اعتمادالسلطنه به طولانی‌شدن عمرش و مرگ ناگهانی او پیش از ترجمه‌ی کامل مقاله روایت شده است. نویسنده سپس به گزارش‌های روزنامه‌های قاجاری مانند اطلاع و ناصری می‌پردازد که در آن‌ها ویژگی‌های پرتو ایکس، عبور آن از اجسام تیره، امکان دیدن استخوان‌ها و حتی جنین در شکم مادر شرح داده شده است. در این میان، واژه‌هایی مانند «عکس باطن» و «عکاسی باطنی» به‌عنوان برابر فارسی برای این نوع عکاسی پیشنهاد شده که نشان‌دهنده‌ی تلاش آن دوره برای برابرسازی واژگان علمی است. بخش بعدی مقاله به نقش میرزاابراهیم‌خان صحاف‌باشی اختصاص دارد که دستگاه پرتو ایکس را به تهران آورد و در مغازه‌ی خود در خیابان لاله‌زار به نمایش گذاشت. در خاطرات غلامعلی‌خان عزیزالسلطان (ملیجک) توصیف دقیقی از این نمایش آمده است: از دوربین بزرگ، جهان‌نما، دیدن استخوان‌های دست و بدن از روی لباس و نشان‌دادن محتویات کیف پول تا حراج بعدی دستگاه «استخوان‌نما» در آگهی صحاف‌باشی. در ادامه، کتاب به سفر دوم مظفرالدین‌شاه به اروپا و خرید دستگاه عکاسی با پرتو ایکس از برلین می‌پردازد. در سفرنامه‌ی شاه اشاره شده که این دستگاه برای تشخیص بیماری‌های درونی تهیه شده و میرزاابراهیم‌خان عکاس‌باشی برای یادگیری کار با آن در برلین مانده است. در آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان دو شیشه‌نگاتیو از عکاسی با پرتو ایکس باقی مانده که روی آن‌ها عینک، سوزن، قیچی، کیف پول و استخوان دست دیده می‌شود و نویسنده آن‌ها را به عکاس‌باشی نسبت داده است. بخش پایانی مقاله به نوشته‌ی ناتمام شهریار عدل درباره‌ی دکتر سید حبیب عدل می‌پردازد؛ پزشکی که پس از تحصیل در فرانسه، دستگاه‌های رادیولوژی را با چند کامیون به ایران آورد و در بیمارستان دولتی (بعدها سینا) نخستین بخش مستقل رادیولوژی را راه انداخت. در این بخش، مسیر گذار از نمایش‌های شگفت‌انگیز پرتو ایکس در مغازه‌ها به استفاده‌ی منظم و پزشکی از آن در بیمارستان‌ها ترسیم شده است. مقاله‌ی «بلوک‌ویل، عکاس نبرد مرو» بخش دیگری از کتاب عکاسی باطنی را تشکیل می‌دهد. در این متن، سرگذشت هانری دو کولیبوف دوبلوک‌ویل، عکاس و نجیب‌زاده‌ی فرانسوی، روایت شده که همراه هیأت نظامی فرانسه به ایران آمد، با فرانسیس کارلهیان در تهران شرکت عکاسی مشترکی تشکیل داد و سپس به‌عنوان عکاس نظامی در لشکرکشی ایران به مرو همراه سپاه شد. مأموریت او ثبت مناظر، استحکامات و صحنه‌های جنگی بود، اما شکست سخت سپاه ایران از ترکمن‌ها و اسارت بلوک‌ویل باعث شد هیچ گزارشی تصویری از نبرد باقی نماند. نویسنده با استفاده از سفرنامه‌ی حمزه‌میرزا، گزارش‌های نظامی و یادداشت‌های پژوهشگران بعدی، این ماجرا را بازسازی کرده و در کنار آن به نقش ناصرالدین‌شاه در به‌کارگیری عکاسی برای مستندسازی جنگ و آثار باستانی پرداخته است. در دیگر مقاله‌های کتاب نیز با همین رویکرد، نخستین داگروتیپ شناخته‌شده از یک ایرانی، دو رساله‌ی خطی تازه‌یافته درباره‌ی عکاسی، تحول عکاسی چهره و پیدایش فتومونتاژ در ایران قاجار بررسی شده است.

چرا باید کتاب عکاسی باطنی را بخوانیم؟

کتاب عکاسی باطنی برای کسانی که به تاریخ عکاسی ایران علاقه‌مند هستند، تصویری جزئی‌نگر و مستند از دوره‌ای ارائه کرده است که در آن عکاسی از یک فن تازه‌وارد در دربار ناصری به ابزاری برای ثبت زندگی روزمره، جنگ، پزشکی و علم تبدیل شد. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه خبر کشف پرتو ایکس از روزنامه‌های اروپایی به تهران و تبریز رسید، در روزنامه‌های قاجاری بازتاب پیدا کرد، در خاطرات رجال ثبت شد و سرانجام به خرید دستگاه‌ها و استفاده‌ی پزشکی از آن انجامید. خواننده در خلال این روایت با واژه‌سازی‌های آن دوره مانند «عکس باطن»، «عکاسی باطنی» و «استخوان‌نما» آشنا می‌شود و می‌بیند که زبان فارسی چگونه خود را با مفاهیم علمی جدید هماهنگ کرده است. ویژگی دیگر کتاب عکاسی باطنی اتکای آن به منابع دست‌اول است؛ از روزنامه‌های اطلاع، ناصری و تربیت تا خاطرات اعتمادالسلطنه، عزیزالسلطان، ناظم‌الاسلام کرمانی، سدیدالسلطنه و گزارش‌های پزشکی و اداری. این منابع در کنار شیشه‌نگاتیوهای آلبوم‌خانه‌ی کاخ گلستان و عکس‌های بیمارستان جلفای اصفهان، به خواننده امکان می‌دهد مسیر واقعی ورود و گسترش عکاسی علمی در ایران را دنبال کند. مقاله‌ی مربوط به بلوک‌ویل نیز نمونه‌ای از پیوند تاریخ عکاسی با تاریخ نظامی و سیاسی است و نشان می‌دهد که چگونه یک مأموریت عکاسی جنگی می‌توانست اگر شکست نظامی رخ نمی‌داد، نخستین گزارش تصویری از نبرد در تاریخ ایران باشد. برای کسانی که به پیوند میان فناوری، فرهنگ و سیاست در ایران قاجار توجه دارند، این کتاب مجموعه‌ای از سرنخ‌ها و روایت‌های مستند فراهم کرده است. علاوه‌بر این، کتاب عکاسی باطنی برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های تاریخ هنر، مطالعات فرهنگی و تاریخ پزشکی نمونه‌ای عینی از کار با آرشیو، خواندن اسناد پراکنده و کنار هم گذاشتن آن‌ها برای ساختن یک روایت تاریخی است. نویسنده در متن بارها به دشواری دسترسی به آرشیوها، اهمیت هر سند تازه و ضرورت گسترش پژوهش‌ها در حوزه‌ی تاریخ عکاسی ایران اشاره کرده است. این تأکید، کتاب را به نوعی دعوت به ادامه‌ی پژوهش در زمینه‌هایی مانند عکاسی دوران پهلوی، تاریخ رادیولوژی و نقش عکاسی در شکل‌گیری حافظه‌ی بصری جامعه‌ی ایرانی تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب عکاسی باطنی به علاقه‌مندان تاریخ عکاسی ایران، دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های تاریخ هنر، مطالعات تصویری و تاریخ پزشکی پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که به دوره‌ی قاجار، تاریخ مطبوعات و خاطرات رجال آن دوران توجه دارند و به‌دنبال شناخت مسیر ورود فناوری‌های نو مانند پرتو ایکس به ایران هستند، می‌توان این کتاب را پیشنهاد کرد.