کتاب نردبان خرد

کتاب نردبان خرد نوشته‌ی میرزا محمدحسین‌خان فروغی به‌کوشش محمدجواد احمدی‌نیا مجموعه‌ای از حکایت‌های اخلاقی و تمثیلی است که نشر خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه‌ی نسخه‌ی چاپ سنگی قاجاری بازخوانی و ویرایش شده و حکایت‌هایی را گرد آورده که فروغی با الهام از اثری منسوب به فرانسوا فنلون و با نثری آهنگین و آگاهانه ایرانی‌سازی کرده است. در مقدمه‌ها و پیشگفتارهای مفصل کتاب، هم زندگی و نقش فرهنگی فروغی در عصر قاجار و روزنامه‌ی تربیت معرفی شده و هم سرگذشت نسخه‌ی اصلی نردبان خرد، شیوه‌ی چاپ، وضعیت نسخه‌ی سنگی، افتادگی‌ها و نحوه‌ی بازچاپ امروزی آن توضیح داده شده است. در متن اصلی، حکایت‌هایی از زبان حیوانات و موجودات خیالی روایت شده که هرکدام نکته‌ای اخلاقی درباره‌ی شتاب‌زدگی، حرص، فریب‌خوردن از ظاهر، قناعت، ریاست، نظم، تربیت و نسبت قدرت و دانایی را پیش می‌کشند. نثر کتاب آگاهانه به سنت نثر متکلف و آهنگین قاجاری نزدیک است و درعین‌حال با ویرایش و زیرنویس‌های گردآورنده برای خواننده‌ی امروز قابل‌پیگیری شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نردبان خرد

کتاب نردبان خرد اثری از میرزا محمدحسین‌خان فروغی، ملقب به ذکاءالملک، است که محمدجواد احمدی‌نیا آن را بر اساس نسخه‌ی چاپ سنگی ربیع‌الاول ۱۳۱۷ق بازخوانی و آماده کرده است. در پیشگفتار مفصل گردآورنده، جایگاه فروغی در تاریخ فرهنگی عصر ناصری و مظفری، نقش او در تأسیس و اداره‌ی روزنامه‌ی تربیت، ارتباطش با صنعت چاپ و نشر و نگاهش به اصلاحات فکری و اجتماعی شرح داده شده است. سپس سرگذشت نسخه‌ی اصلی نردبان خرد، محل نگهداری آن در کتابخانه‌ی مجلس، شیوه‌ی چاپ سنگی، نبودن نام خوشنویس، ساختار صفحات، حاشیه‌نویسی‌ها و حاشیه‌های توضیحی و نیز تقدیم‌نامه‌ی کتاب به ملک منصور میرزا شعاع‌السلطنه روایت شده است. در ادامه، احمدی‌نیا توضیح داده که چگونه در بازچاپ امروزی، ضمن وفاداری به نسخه‌ی اصلی، برای رفع ابهام‌ها و دشواری‌های خوانش، زیرنویس‌ها و توضیحاتی در قلاب افزوده و اصول نگارشی جدید را اعمال کرده است تا متن برای مخاطب امروز روشن‌تر شود. کتاب نردبان خرد در متن اصلی خود شامل ۲۶ حکایت در اثر فنلون بوده که در نسخه‌ی فارسی فروغی به‌سبب افتادگی نسخه، ۲۲ حکایت باقی مانده و در این چاپ ۲۱ حکایت کامل آمده است. حکایت‌ها با ساختاری شبیه کلیله‌ودمنه، از زبان حیوانات و گاه موجودات خیالی روایت شده‌اند و هرکدام عنوانی اخلاقی و توضیحی دارند؛ مانند حکایت «در اینکه حلم و تربیت رفع بسی معایب می‌نماید» درباره‌ی خرس و بچه‌ی زشتش، «گفت و شنید زنبور عسل و مگس» درباره‌ی غرور و تندخویی، «دو روباه» درباره‌ی اسراف و امساک، «گرگ و گوسفند جوان» درباره‌ی فریب‌خوردن از سخن خوش، «زنبور عسل» درباره‌ی نظم و کار جمعی و «در انجمن کردن حیوانات برای انتخاب پادشاه» درباره‌ی معیارهای شایستگی برای ریاست. در مقدمه‌ی خود فروغی، ماجرای آشنایی او در دارالترجمه‌ی همایونی با «فابل فنلون»، انگیزه‌اش برای ترجمه و تألیف، نقش فرزندش ابوالحسن در ترجمه‌ی اولیه و سپس تصمیم او برای ایرانی‌کردن ساختار و نثر حکایت‌ها شرح داده شده است. کتاب در کنار حکایت‌ها، با حاشیه‌ها، توضیح لغات، ارجاع به شخصیت‌های تاریخی و ادبی و اشاره به زمینه‌ی فکری قاجار، تصویری از فضای فکری و تربیتی آن دوره نیز ارائه کرده است.

خلاصه داستان نردبان خرد

در نردبان خرد، میرزا محمدحسین‌خان فروغی مجموعه‌ای از حکایت‌های تمثیلی را از زبان حیوانات و موجودات گوناگون روایت کرده است تا به‌کمک آن‌ها درباره‌ی اخلاق فردی، تربیت، قدرت، ثروت و نسبت ظاهر و باطن تأمل کند. او در مقدمه‌ی خود توضیح داده که در دارالترجمه‌ی همایونی با حکایات فنلون به سبک کلیله‌ودمنه آشنا شده، آن‌ها را «گنجینه‌ای مشحون به گوهرهای قیمتی» یافته و از فرزندش ابوالحسن خواسته تا ترجمه‌ی فارسی را آغاز کند و خود نیز تألیف و بازنویسی را برعهده گرفته است. پس از چند حکایت، آن‌قدر از نتیجه راضی شده که تصمیم گرفته متن را با تغییرات و افزودن سجع، شعر و مثال‌های ایرانی، به اثری کاملاً فارسی و متناسب با «اقتضای مملکت» بدل کند. در حکایت‌ها، هر بار موقعیتی ساده بهانه‌ای برای طرح یک نکته‌ی اخلاقی می‌شود. در حکایت خرس و بچه‌ی زشتش، خرس می‌خواهد از شر فرزند نازیبای خود خلاص شود اما با پند کلاغ و صبر و مهربانی، بچه‌خرس به‌تدریج زیبا می‌شود و خرس درمی‌یابد که شتاب‌زدگی می‌تواند بنیاد خوبی را براندازد. در حکایت زنبور عسل و مگس، زنبور مغرور با تحقیر مگس از شیرینی عسل و نظم کندو می‌گوید و مگس در پاسخ یادآور می‌شود که بی‌چیزی ننگ نیست اما تندخویی و آزار دیگران عیبی بزرگ است. در حکایت دو روباه، یکی جوان و اسراف‌کار است و دیگری پیر و ممسک؛ جوان همه‌ی صید را یک‌جا می‌خورد و می‌میرد، پیر برای فردا ذخیره می‌گذارد اما روز بعد با چوب و چماق صاحب‌خانه روبه‌رو می‌شود و جانش را بر سر افراط در احتیاط می‌گذارد؛ نتیجه این است که افراط در لذت‌جویی و افراط در مال‌اندوزی هر دو خطرناک‌اند. حکایت گرگ و گوسفند جوان، فریب‌خوردن از سخن‌های آراسته را نشان می‌دهد؛ گرگ با زبان «حکیمانه» از قناعت و گیاه‌خواری می‌گوید، گوسفند ساده‌دل به او اعتماد می‌کند و قربانی می‌شود. در حکایت اژدها و روباه، دو روباه چاپلوس با تملق، اعتماد اژدهای نگهبان گنج را جلب می‌کنند، او را می‌کشند و گنج را می‌ربایند اما در تقسیم مال به جان هم می‌افتند و هر دو نابود می‌شوند؛ روباه در لحظه‌ی مرگ به انسانی که از کنارشان می‌گذرد می‌گوید شما هم برای پول با برادران خود می‌ستیزید و خون می‌ریزید. در حکایت زنبور عسل، شاهزاده‌ای جوان نظم و کار جمعی کندو را می‌بیند و ملکه‌ی زنبورها به او می‌گوید که در میان آن‌ها شایستگی و فایده برای جمع معیار برتری است، نه تملق و نسب، و از او می‌خواهد در میان رعایای خود نیز چنین نظمی برقرار کند. در حکایت «انجمن کردن حیوانات برای انتخاب پادشاه»، پس از مرگ شیر، حیوانات گرد می‌آیند تا پادشاهی تازه برگزینند؛ هرکدام از جانوران با تکیه بر یک ویژگی خود را شایسته‌ی سلطنت می‌داند: یوزپلنگ به شباهت ظاهری با شیر، خرس به زور بازو، فیل به عظمت و قدرت، اسب به نجابت، روباه به زیرکی، میمون و طوطی به شباهت به انسان. در نهایت، با کنارزدن ادعاهای پوچ، تاج به فیلی می‌رسد که هم توانایی دارد و هم ثبات و کم‌تغیّری. در حکایت‌های دیگر، بوزینه‌ای که در قالب طوطی و سپس انسان پرگو تناسخ می‌یابد، نمونه‌ی کسی است که فقط ادا و تقلید دارد و از معنا خالی است؛ جغدی که خود را زیباترین پرنده می‌بیند و در خیال دامادی عقاب است، با واقعیت نوری که چشمش را کور می‌کند روبه‌رو می‌شود و در نهایت با جغدی هم‌جنس خود پیوند می‌بندد؛ و روباه کنجکاوی که برای دیدن قصر اسکوریال و عجایب آن احتیاط را فراموش می‌کند، سرانجام طعمه‌ی سگ‌های قصر می‌شود. در همه‌ی این حکایت‌ها، فروغی با نثری آگاهانه آهنگین، ضرب‌المثل‌ها، اشارات تاریخی و ادبی و توضیح‌های لغوی، مجموعه‌ای از پندهای اخلاقی و اجتماعی را در قالب داستان‌های کوتاه و تصویری پیش می‌کشد.

چرا باید کتاب نردبان خرد را بخوانیم؟

نردبان خرد از یک‌سو نمونه‌ای روشن از پیوند ادبیات ایرانی دوره‌ی قاجار با سنت تمثیل‌نویسی اروپایی است و از سوی دیگر تصویری از ذهن و زبان یک ادیب اصلاح‌طلب آن دوره ارائه کرده است. خواندن این کتاب امکان می‌دهد که در قالب حکایت‌های کوتاه و گاه طنزآمیز، با دغدغه‌هایی مانند تربیت، نظم اجتماعی، نسبت قدرت و مسئولیت، فریب‌خوردن از ظاهر، افراط در لذت یا مال‌اندوزی و نقش چاپلوسی و تملق در مناسبات قدرت روبه‌رو شویم. هر حکایت، موقعیتی ساده و قابل‌تصور را طرح کرده و در پایان، نتیجه‌ای صریح یا ضمنی درباره‌ی رفتار انسان‌ها به دست داده است. از زاویه‌ی زبانی و تاریخی، این کتاب فرصتی برای آشنایی با نثر آهنگین و پرارجاع قاجاری است که در آن سجع، آیات، اشعار، ضرب‌المثل‌ها و واژگان عربی و فارسی درهم تنیده شده‌اند. مقدمه‌های مفصل گردآورنده و خود فروغی، اطلاعاتی درباره‌ی تاریخ چاپ در ایران، نقش عباس‌میرزا در ورود صنعت چاپ، جایگاه روزنامه‌ی تربیت، زندگی و فعالیت‌های فروغی و سرگذشت نسخه‌ی سنگی نردبان خرد در اختیار می‌گذارند. برای کسانی که به تاریخ اندیشه و تربیت در ایران، سیر ترجمه و اقتباس از متون اروپایی و شکل‌گیری ادبیات تمثیلی علاقه دارند، این کتاب نمونه‌ای عینی و مستند از یک تجربه‌ی ترجمه و ایرانی‌سازی است. همچنین برای مخاطبانی که به حکایت‌های اخلاقی کوتاه علاقه‌مندند، هر بخش کتاب می‌تواند به‌تنهایی خوانده شود و مجالی برای تأمل و گفت‌وگو درباره‌ی رفتار انسان‌ها فراهم کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن نردبان خرد به کسانی پیشنهاد می‌شود که به حکایت‌های اخلاقی و تمثیلی علاقه دارند و می‌خواهند نمونه‌ای از این سنت را در نثر قاجاری دنبال کنند. همچنین به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، تاریخ قاجار، تاریخ ترجمه و مطالعات فرهنگی که به پیوند ادبیات ایرانی و اروپایی و نقش فروغی در این میان توجه دارند، پیشنهاد می‌شود. مخاطبانی که به زبان و سبک نثر قدیم، واژه‌شناسی و حاشیه‌خوانی علاقه‌مندند و نیز کسانی که به‌دنبال متن‌هایی برای بحث‌های اخلاقی و تربیتی در جمع‌های مطالعاتی هستند، می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.